تاثیر حل مسئله خلاق در جنگ برای بقا و حفظ سلامت روان

به گزارش مهر، دکتر شقایق چیت‌ساز استادیار موسسه آموزش عالی علوم شناختی و متخصص علوم شناختی و خلاقیت در یادداشتی نوشت:

کاربرد حل مسأله خلاقانه (CPS) برای مردم، در زمان وقوع بحران‌هایی نظیر جنگ، برخورداری صرفاً از یک مهارت ذهنی نیست، بلکه ابزاری برای «بقا» و حفظ «سلامت روان» است. در روان‌شناسی، این توانایی به فرد کمک می‌کند تا از وضعیت «قربانیِ منفعل» به وضعیت «فاعلِ چاره‌جو» تغییر موضع دهد.

در ادامه، کاربرد این سازه را برای تاب‌آوری شناختی، توضیح می‌دهم:

۱. شکستن «تصلب کارکردی» (Overcoming Functional Fixedness)
در شرایط عادی، ما اشیاء و موقعیت‌ها را فقط با کاربرد همیشگی‌شان می‌شناسیم (مثلاً یخچال برای سرد نگه داشتن غذاست). اما در جنگ که زیرساخت‌ها (برق، آب، سوخت) قطع می‌شوند، حل مسئلهٔ خلاقانه به ما اجازه می‌دهد کاربردهای جدیدی برای منابع محدود پیدا کنیم.

«تأثیر بر تاب‌آوری:»این کار باعث می‌شود فرد احساس «بن‌بست» نکند. وقتی بتوانید با وسایل ساده، یک سیستم تصفیه آب خانگی یا یک منبع نور اضطراری بسازید، مغز شما سیگنال «من توانمند هستم» را دریافت می‌کند که مانع از فروپاشی روانی می‌شود.

۲. مقابله با «درماندگی آموخته‌شده» (Countering Learned Helplessness)
طبق نظریه سلیگمن، وقتی افراد احساس کنند هیچ کنترلی بر محیط ندارند، دچار افسردگی و انفعال شدید می‌شوند. در جنگ، بمباران یا کمبودها خارج از کنترل فرد هستند.
کاربرد CPS: حل مسئلهٔ خلاقانه روی «بخش‌های قابل کنترل»تمرکز می‌کند. (مثلاً: «من نمی‌توانم جلوی جنگ را بگیرم، اما می‌توانم روشی خلاقانه برای آموزش کودکان در پناهگاه ابداع کنم.)
تأثیر بر تاب‌آوری:این تمرکز بر راه‌حل‌های کوچک، باعث ترشح دوپامین و تقویت خودکارآمدی (Self-efficacy) می‌شود که هستهٔ اصلی تاب‌آوری شناختی است.

۳. بازقاب‌بندی شناختی (Cognitive Reframing)
این یکی از عالی‌ترین سطوح حل مسئلهٔ خلاق است. فرد به‌جای اینکه یک موقعیت دشوار را فقط به عنوان «تهدید» ببیند، آن را به عنوان یک «معما برای حل شدن» بازتعریف می‌کند.
*مثال:به‌جای فکر کردن به «ترس از تاریکی در پناهگاه»، فرد به این فکر می‌کند که «چگونه می‌توانیم با بازی‌های کلامی خلاقانه، فضای پناهگاه را برای بچه‌ها تحمل‌پذیر کنیم؟»

تأثیر بر تاب‌آوری: این تغییر دیدگاه، فعالیت آمیگدالا (مرکز ترس) را کاهش و فعالیت قشر پیش‌پیشانی(مرکز تفکر منطقی) را افزایش می‌دهد.
۴. ایجاد «شبکه‌های تاب‌آوری اجتماعی»

حل مسئلهٔ خلاق در سطح جمعی، به مردم کمک می‌کند تا راه‌های جدیدی برای همبستگی پیدا کنند (مثل سیستم‌های اشتراک غذا یا خبررسانی محلی بدون اینترنت).

تأثیر بر تاب‌آوری: حل کردن مشکلات به صورت گروهی، حس انزوا را از بین می‌برد. پیوند اجتماعی قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده برای عدم ابتلا به PTSD (اختلال استرس پس از سانحه) در میان غیرنظامیان است.