به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، نه بمبافکنهای استیلث و نامرئی ورق را برگرداندند و نه ائتلاف نظامی واشنگتن و تلآویو توانست برگ برنده را در دست بگیرد؛ چیزی که بهار 2026 را به نقطهعطف تاریخ رسانه تبدیل کرد، یک انیمیشن چنددقیقهای بود ساختهشده با آجرهای رنگی لگو، همنوا با ریتم تپندهی یک قطعه رپ زیرزمینی و پخششده در شبکههای اجتماعی با سرعتی که هیچ پدافند سایبری توان ایستادن مقابلش را نداشت. همان کلیپی که تیترهای درشت والاستریتژورنال، گاردین و اکونومیست را به اعترافی ناخواسته وادار کرد: تهران در جنگ روایتها، واشنگتن را پشت سر گذاشته است. اما اگر گمان میکنید این آتشبس شکننده، پایان بازی است، سخت در اشتباهید؛ آنچه امروز در پسزمینهی سکوت دیپلماتیک جریان دارد، نه آرامش پس از طوفان، بلکه تکامل خاموش و بیامان نبردی است که آیندهی جبههبندی رسانهای دو ابرقدرت را تا یک دههی آینده رقم خواهد زد.
برای فهم این پیچش تاریخی باید به فوریهی همان سال بازگشت، زمانی که جنگندهها آسمان ایران را هدف گرفتند و کمتر تحلیلگری تصور میکرد کانون ثقل نبرد به فضای مجازی و ذهن مخاطبان در نیویورک، لندن، قاهره و اسلامآباد کشیده شود. ماشین تبلیغاتی غرب با روایتهای کلاسیک «بازدارندگی پیشدستانه» و «نجات مردم ایران» پا به میدان گذاشت، اما تهران با سلاحی به ظاهر پیشپاافتاده پاسخ داد: لشکری از جوانان نسل زد که بدون بودجهی کلان و تنها با ابزارهای رایگان هوش مصنوعی، ویدیوهای لگویی میساختند، میمهای طنزآمیز را چون موشک کروز شلیک میکردند و نشانههای فرهنگ عامهی غرب را دقیقاً علیه خود غرب به کار میگرفتند. شبکهی اجتماعی ایکس در همان ماه اول بیش از یکمیلیارد بار نمایش محتوای حامی ایران را ثبت کرد و نظرسنجی رویترز-ایپسوس بمبی خبری را منفجر کرد که نشان میداد شصتویک درصد آمریکاییها با جنگ مخالفاند و چهلوچهار درصد آن را عامل ناامنی منطقه میدانند؛ جنگ دیگر در پنتاگون تصمیم نمیگرفت، در دستان خلاقیتی جریان داشت که هزینهی تولیدش نزدیک به صفر بود اما ضریب نفوذش باورنکردنی.
این نبرد هرگز مسابقهی لایک و بازنشر نبود، بلکه تقابل دو مدل سازمانی بود. آمریکا با ساختاری هرمی و نظارتی، فشار بر نهادهای تنظیمگر و هماهنگی اطلاعاتی میان پنتاگون و سیا، روایتی واحد و قابل پیشبینی میساخت، در حالی که ایران ترکیبی عجیب از رسانههای رسمی و شبکهای از کنشگران خودجوش و ناشناس را به کار گرفت که تحلیلگران مؤسسهی آراسآیاس آن را «کنترل تأملی» نامیدند؛ یعنی به جای دیکته کردن فکر، زمین بازی را طوری چیدند که مخاطب خودش به نتیجهی مطلوب برسد. همین تفاوت، کلید پیروزی تاکتیکی بود، اما پایداری بلندمدت آن در گرو پاسخ به دو پرسش بنیادین است: آیا ایران میتواند موفقیتهای تاکتیکی جنگ میمها را به یک پیروزی استراتژیک در تحکیم روایت مقاومت بهعنوان روایت مسلط جهانی تبدیل کند، یا روایت آمریکا مبنی بر ایرانِ بیثباتکنندهی منطقه برنده خواهد شد؟ و در بازهی دهساله، کدام مدل تابآورتر است، مدل پراکنده و خلاق ایرانی یا مدل متمرکز و هرمی آمریکایی؟
تقاطع این دو محور، چهار مسیر محتمل را تا افق 2036 پیش پای ما میگذارد که هیچکدام قطعی نیستند اما بیتوجهی به هرکدام میتواند یک جبههی کامل را غافلگیر کند. در خوشبینانهترین افق که احتمال وقوع آن حدود سیتا سیوهشت درصد برآورد میشود، الگوی ایرانی جهانی میشود و جنبشهای ضداستعماری از آفریقا تا آمریکای لاتین و جنوب شرق آسیا، همین مدل را تقلید میکنند تا جایی که شصتوپنج درصد مردم کشورهای غیرغربی ایران را قهرمان میدانند و پلتفرمهای غربی دیگر توان فیلتر محتوا را ندارند، چرا که الگوریتمها توسط انبوه کنشگران خودجوش دور زده میشود. در مقابل، سناریوی دوم که حدود بیستودو تا بیستوهشت درصد احتمال دارد، هشداری است برای آنهایی که کمیت را فدای کیفیت میکنند؛ جایی که خلاقیت ایران در اوج است اما هیچ استراتژی واحدی پشت آن نیست و هر گروه روایتی جداگانه میسازد، در حالی که آمریکا با پیامی ساده و تکراری همهی این صداها را خنثی میکند و در تغییر باورهای عمیق و شکلدهی به سیاستهای جهانی پیروز میشود. مسیر سوم با احتمال هجده تا بیستوچهار درصد، جهان را درگیر «قفس طلایی» میکند؛ جایی که آمریکا دیگر تلاش نمیکند محتوا را حذف کند، بلکه «زمان انتشار» را کنترل مینماید و با تصویب قانونی در کنگره که پلتفرمها را مجبور به تأخیر هفتادودوساعته در انتشار محتوای نهادهای تحریمشده میکند، به همراه پیوستن اتحادیهی اروپا و ژاپن به این استاندارد، ویدیوهای جذاب لگویی ایران زمانی به دست مخاطب میرسد که بحران تمام شده و افکار عمومی شکل گرفته است، اصطلاحی که در ادبیات جنگ شناختی به «هژمونی زمانی» معروف شده. اما تاریکترین افق، مسیر چهارم است که اگرچه احتمال فعلی آن پانزده تا بیست درصد است، اما شتابی روبهرشد دارد؛ در این سناریو فشار نظارتی بر پلتفرمها، هماهنگی اطلاعاتی بیسابقه میان آمریکا، اسرائیل و کشورهای عربی و از همه مهمتر تضعیف همبستگی داخلی ایران به دلیل بحرانهای اقتصادی، کنشگران خودجوش را از میدان خارج میکند و آمریکا در «برچسبزنی مجدد» موفق میشود تا جنگ 2026 را نه تجاوز، بلکه مداخلهی بشردوستانهی جهانشمول بنامد، بهطوری که نظرسنجیهای آینده نشان دهد بخش بزرگی از افکار عمومی ناتو، آمریکای لاتین و حتی آفریقا، ایران را تهدیدی برای صلح میپندارند.
حقیقت تلخ این است که هیچکس نمیداند کدامیک از این مسیرها محقق خواهد شد، اما وظیفهی تحلیلگر در میانهی این طوفان عدم قطعیت، پرسش از راهکارهای «مقاوم» است، یعنی اقداماتی که در هر چهار سناریو کمترین آسیب را برسانند و بیشترین امتیاز را حفظ کنند. سرمایهگذاری بیچشمداشت بر کنشگران خودجوش نسل زد بهجای تکیهی صرف بر رسانههای دولتی، نخستین سنگبنای این استراتژی است، چرا که در سناریوهای پیروزی موتور محرکاند و در سناریوهای شکست، تنها بازماندگانی که جبهه را رها نمیکنند. در کنار آن، حفظ تنوع روایتی ضروری است، زیرا تحمیل یک روایت رسمی و ایدئولوژیک بسته، جبهه را شکننده میکند، در حالی که تنوع به غنا و انعطافپذیری میافزاید. تمرکز بر داستانهای فرافرهنگی و جهانی نیز نقش حیاتی دارد، چراکه لگو، طنز، موسیقی و نشانههای فرهنگی همگانی از مرزهای ایدئولوژیک عبور میکنند و در سختترین شرایط هم کارایی خود را حفظ مینمایند. ایجاد ذخایر استراتژیک محتوای آفلاین هم در دنیایی که اینترنت ممکن است قطع یا زمان انتشار محدود شود، میتواند نفسگیر باشد و در نهایت، آموزش «سواد روایتشناسی» بهجای سواد رسانهای صرف، ایمنسازی مخاطب در برابر شستشوی روایتی دشمن، حیاتیترین سپر دفاعی در برابر سناریوی هژمونی آمریکاست.
جنگ 2026 ایران و آمریکا شاید از نظر نظامی با آتشبس متوقف شده باشد، اما جبههبندی رسانهای نهتنها پایان نیافته، بلکه وارد فاز جدیدی شده است، فازی که در آن سلاحها از جنس پیکسل و الگوریتماند و میدان نبرد، ذهن شهروندی است در توکیو، برلین یا تهران. آینده از آنِ کسی نیست که بیشترین موشک را دارد، بلکه از آنِ کسی است که بهترین داستان را میگوید و مهمتر از آن، ساختاری انعطافپذیر برای روایت داستانهایش ساخته است. ایران در نبرد تاکتیکی جلو افتاده، اما ماراتن استراتژیک تازه شروع شده و برندهی نهایی کسی است که بتواند در طوفان عدم قطعیت، هم سرعت را حفظ کند و هم جهت را گم نکند.
یادداشت از مریم احمدپور
انتهای پیام/
ثبت دیدگاه علمی و آموزشی