مصاحبه| از مقتل‌های اصیل تا روایت‌های ساخته‌شده؛ مرز روایت درست کجاست؟

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: واقعه‌ی عاشورا از مهم‌ترین و اثرگذارترین رخدادهای تاریخ اسلام است؛ حادثه‌ای که در طول قرن‌ها، الهام‌بخش حرکت‌های دینی، فرهنگی و اجتماعی بوده و جایگاهی ویژه در باور و احساسات مسلمانان یافته است. با این حال، اهمیت و قداست این واقعه، مسئولیت پژوهشگران، خطیبان و راویان را در نقل دقیق و مستند حوادث آن دوچندان می‌کند؛ زیرا هرگونه سهل‌انگاری در بازگویی گزارش‌های تاریخی می‌تواند زمینه‌ساز خطا، تحریف یا رواج نقل‌های فاقد پشتوانه معتبر شود.

در همین راستا، مسئله اعتبارسنجی مقاتل، جایگاه منابع کهن عاشورایی و ضرورت پایبندی به معیارهای علمی در نقل مصائب حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام، از جمله موضوعاتی است که همواره مورد توجه محققان تاریخ اسلام بوده است. به همین مناسبت، در گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام بیگی خمینی، کارشناس تاریخ اسلام به بررسی اهمیت رجوع به منابع متقدم، چالش‌های موجود در نقل روایات عاشورایی و راه‌های صیانت از اصالت میراث مقتل پرداخته‌ایم.

*آیا دفاع از مکتب امام حسین علیه السلام به معنای پذیرفتن همه نقل‌های مشهور است، یا اینکه برای حفظ حقیقت عاشورا باید روایت‌ها و مصائب منسوب به آن حضرت را با معیارهای علمی و تاریخی بررسی کرد؟

جایگاه بی‌نظیر و عظمت کم‌نظیر حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام و واقعه بزرگ عاشورا، نه تنها باعث نمی‌شود که در نقل گزارش‌ها و مطالب مربوط به ایشان آسان‌گیری کنیم، بلکه اقتضا می‌کند با دقت و حساسیت بیشتری به بررسی و نقل این مطالب بپردازیم. هرچه یک موضوع مقدس‌تر، مهم‌تر و اثرگذارتر باشد، رعایت معیارهای علمی در شناخت و بازگویی آن نیز ضروری‌تر است. از این رو، پژوهش درباره تاریخ عاشورا و نقل مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام باید بر پایه منابع معتبر تاریخی و حدیثی و ضوابط علمی انجام شود تا حقیقت این حادثه بزرگ، با کمترین خطا و تحریف، به نسل‌های بعد منتقل شود.

با این حال، گاهی این تصور نادرست مطرح می‌شود که نقد برخی مشهورات فاقد سند یا بررسی انتقادی برخی نقل‌های رایج در مجالس سوگواری، به تضعیف اصل واقعه‌ی عاشورا یا ایجاد تردید در مجموعه گزارش‌های تاریخی آن منجر می‌شود. حتی گاهی چنین تصوری ایجاد می‌شود که هرگونه ارزیابی علمی در این حوزه، نوعی دخالت در «دستگاه سیدالشهداء علیه‌السلام» یا کاستن از شور و حرارت مجالس عزاداری است. این در حالی است که چنین برداشتی نه با منطق پژوهش تاریخی سازگار است و نه با شیوه عالمان بزرگ شیعه در مواجهه با میراث روایی و تاریخی.

واقعیت آن است که التزام به موازین علمی، نه تنها موجب تضعیف فرهنگ عاشورا نمی‌شود، بلکه به استحکام و اعتبار آن کمک می‌کند. هنگامی که گزارش‌های تاریخی بر اساس معیارهای معتبر مورد ارزیابی قرار گیرند، منابع اصیل و روایات مستند بیش از پیش مورد توجه قرار می‌گیرند و سرمایه‌ی ‌عظیم تاریخی و معرفتی نهضت حسینی بهتر شناخته می‌شود. در چنین فضایی، به جای تکیه بر نقل‌های سست یا گزارش‌های فاقد پشتوانه، ظرفیت گسترده و غنی منابع معتبر عاشورایی آشکار می‌شود؛ منابعی که به تنهایی توان ترسیم ابعاد گوناگون این حماسه بی‌نظیر را دارند.

از سوی دیگر، پالایش نقل‌های تاریخی از گزارش‌های غیرمستند، زمینه ارائه تصویری واقعی‌تر، دقیق‌تر و نزدیک‌تر به حقیقت از واقعه کربلا را فراهم می‌کند که هم با شواهد تاریخی سازگارتر است، هم از منظر شرعی قابل دفاع‌تر و هم برای مخاطب امروز عقلانی‌تر و اقناع‌کننده‌تر خواهد بود.

*  با وجود از بین رفتن بسیاری از مقاتل کهنِ تألیف‌شده توسط اصحاب اهل‌بیت (ع)، امروز برای شناخت دقیق حوادث عاشورا باید به کدام منابع تکیه کرد و چه معیارهایی را در انتخاب آن‌ها در نظر گرفت؟

منابع دربردارنده اخبار معتبر مقتل، فراوان و گسترده‌اند و به طوری طبیعی در چنین فرصت مختصری نمی‌توان به همه آن‌ها پرداخت یا از یکایک آن‌ها یاد کرد. گستردگی این میراث تاریخی و روایی به اندازه‌ای است که معرفی جامع آن، فرصتی مستقل و پژوهشی مفصّل را می‌طلبد.

در این میان، آنچه بر اهمیت موضوع می‌افزاید، این واقعیت است که اشاره کردید. متأسفانه بخش قابل توجهی از مقاتل تألیف‌شده توسط اصحاب اهل‌بیت علیهم‌السلام که نام و نشانی آن‌ها در فهرست‌های رجالی و کتاب‌شناختی همچون فهارس نجاشی و شیخ طوسی ثبت شده است، در گذر زمان از بین رفته و امروز در دسترس نیست. از این جهت، بخشی از میراث مکتوب و ارزشمند عاشورایی که می‌توانست در شناخت هرچه دقیق‌تر حوادث کربلا نقش‌آفرین باشد، به دست ما نرسیده است.

با این همه، از میان آثار برجامانده، همچنان منابع کهن و ارزشمندی وجود دارند که اخبار فراوانی از مقتل را در خود جای داده‌اند. این منابع، به سبب قدمت و اشتمال بر گزارش‌های متعدد، ظرفیت آن را دارند که مورد توجه بیشتر قرار بگیرند و در نقل و تحلیل وقایع عاشورا جایگزین برخی منابع ضعیف و متأخر شوند.

مقتل ابومخنف قابل اعتنا نیست

* نمونه‌های این منابع را می‌توانید به صورت مختصر توضیح بدید

در کنار منابع معتبر و آثاری که بر پایه گزارش‌های کهن و قابل اعتماد شکل گرفته‌اند، مقاتلی وجود دارند که از جهت اعتبار نقل‌ها، شیوه گزارش‌گری یا نحوه استفاده از منابع، با تأملات جدی مواجه‌اند. به این علت مراجعه به این آثار و بهره‌گیری از گزارش‌های آن‌ها نیازمند دقت و احتیاط بیشتری است و نمی‌توان اخبار موجود در آن‌ها را بدون بررسی و ارزیابی پذیرفت.

* مقتل ابی مخنف سالهاست به عنوان منبع شناخته می‌شود. در این باره نظرتان چیست؟

ای مقتل، دوران متأخر به «ابومخنف» نسبت داده شده است. این اثر غیر از مقتل شناخته‌شده‌ای است که گزارش‌های آن در منابع متقدم برجامانده و بر اساس آن بازسازی شده است. درباره این مقتل متأخر، روشن نیست که از سوی چه شخص یا اشخاصی به ابومخنف نسبت داده شده و انتساب آن به وی با ابهام‌های جدی روبه‌رو است. از این‌رو، نمی‌توان آن را در ردیف میراث شناخته‌شده و قابل اعتماد ابومخنف قرار داد.

آسیبِ نقل به معنا و بازگویی آزاد در منتخب طُریحی

نمونه دیگر، منتخب طُرَیحی است. این اثر مشتمل بر مجموعه‌ای از گزارش‌های گوناگون است که در آن، اخبار برگرفته از منابع معتبر در کنار اخباری قرار گرفته‌اند که منشأ و پیشینه آن‌ها کاملاً ناشناخته است. همچنین در بخش‌هایی از کتاب، نقل به معنا و بازگویی آزاد گزارش‌ها نیز مشاهده می‌شود. به همین جهت، ارزیابی روایات این اثر نیازمند بررسی مستقل هر گزارش و مقایسه آن با منابع اصلی و پیشین است و نمی‌توان همه مطالب آن را در یک سطح از اعتبار تلقی کرد.

شناخت منابع معتبر با نقد علمی آثار نامعتبر

* به نظر می‌رسد این روش نقد سبب می‌شود منابع معتبر بیشتر شناخته شوند،

درست است؛ نقد برخی مشهورات بی‌سند یا ارزیابی انتقادی برخی نقل‌های رایج، نه به معنای تضعیف فرهنگ عاشورا و نه موجب تشکیک در اصل گزارش‌های مقتل است. برعکس، سبب شناخت منابع معتبر ما می‌شود. روایات متقن، جایگاه خوب خود را پیدا می‌کنند و تصویری مستندتر، واقعی‌تر و منطبق‌تر با موازین علمی از نهضت حسینی ارائه گردد.

بررسی منابع مقتل نشان می‌دهد که میراث عاشورایی، مجموعه‌ای گسترده از آثار کهن، روایات متقدم و گزارش‌های تاریخی را در بر می‌گیرد که بخش مهمی از آن‌ها از اعتبار و استحکام قابل توجهی برخوردارند. هرچند از میان رفتن بسیاری از مقاتل نخستین، خسارتی جبران‌ناپذیر برای تاریخ‌پژوهی عاشورا به شمار می‌آید، اما آثار برجای‌مانده همچنان ظرفیت فراوانی برای بازسازی دقیق و مستند حوادث کربلا در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

از این‌رو، اهتمام به منابع متقدم، مقاتل کهن، آثار حدیثی و تاریخی معتبر، و بهره‌گیری از تحقیقات محققانه، راهی مطمئن‌تر برای شناخت واقعه عاشورا و نقل مصائب حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام است. در مقابل، اتکا به گزارش‌های فاقد پشتوانه‌ی روشن، منابع متأخر متساهل یا نقل‌هایی که منشأ آن‌ها به درستی شناخته نیست، نمی‌تواند مبنای مناسبی برای بازگویی این حادثه عظیم تاریخی باشد.

تأکید می‌کنم پایش و پالایش میراث مقتل، در حقیقت نه کم کردن از شأن مصائب اهل‌بیت علیهم‌السلام، بلکه کوششی برای صیانت از اصالت آن‌هاست. هر اندازه جایگاه حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام والا و تأثیرگذار است، ضرورت امانت‌داری در نقل تاریخ ایشان نیز بیشتر خواهد بود. وفاداری به معیارهای علمی در بررسی و نقل گزارش‌های عاشورایی، در امتداد همان محبت و در راستای حفظ حقیقت تاریخی و دینی این نهضت جاودانه قرار دارد.

انتهای‌پیام/