روایت فریدون شهبازیان از عاشورا در موسیقی ایران

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، با فرارسیدن ماه محرم، بار دیگر نوای آثاری در حافظه شنیداری ایرانیان زنده می‌شود که طی دهه‌های گذشته با نام فریدون شهبازیان گره خورده‌اند؛ آهنگسازی که اگرچه بیشتر با آثار ارکسترال، موسیقی فیلم و همکاری با خوانندگان مطرح شناخته می‌شود، اما بخشی مهم از کارنامه هنری او به خلق آثاری در سوگ و ستایش حضرت سیدالشهدا (ع) اختصاص دارد.

فریدون شهبازیان از جمله آهنگسازانی بود که موسیقی آیینی را نه صرفاً در قالب نوحه و مرثیه، بلکه در قامت آثاری ارکسترال، تصنیف‌های فاخر و روایت‌های موسیقایی مبتنی بر شعر معاصر و کلاسیک فارسی به مخاطبان عرضه کرد. آثاری که برخی از آن‌ها طی سال‌ها به بخشی از خاطره جمعی عاشورایی ایرانیان تبدیل شده‌اند.

 

فریدون شهبازیان با عزا در مراسم روضه سید الشهدا در شب عاشورا
 

شاید یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های این دلبستگی را بتوان در فیلمی دید که از شب عاشورای سال 1398 به یادگار مانده است؛ جایی که شهبازیان در حال رانندگی، درباره تصنیف «فرصت بدرود» سخن می‌گوید؛ همین روایت کوتاه نشان می‌دهد که عاشورا برای او تنها یک موضوع هنری نبود، بلکه پیوندی عاطفی و اعتقادی با جهان موسیقایی‌اش داشت.

دیدگاه هوشنگ ابتهاج درباره فریدون شهبازیان

 

«فرصت بدرود»؛ وداعی که ماندگار شد

در میان آثار عاشورایی شهبازیان، «فرصت بدرود» شاید عاطفی‌ترین و شخصی‌ترین اثر باشد. این تصنیف با صدای محمد اصفهانی و بر اساس شعرهایی از حافظ و قیصر امین‌پور ساخته شده است.

اثر، روایت وداع سیدالشهدا (ع) را بازآفرینی می‌کند؛ وداعی سرشار از اندوه، فراق و آگاهی از سرنوشتی که در انتظار کاروان کربلاست. بهره‌گیری از شعر تأثیرگذار قیصر امین‌پور در کنار بیت مشهور حافظ، به این اثر بُعدی ادبی و عاطفی بخشیده است.

شاید به همین دلیل باشد که سال‌ها پس از تولید این قطعه، خود شهبازیان در شب عاشورای 1398 هنگام یادآوری آن، با شور و احساسی ویژه درباره‌اش سخن می‌گوید؛ گویی «فرصت بدرود» تنها یک اثر موسیقایی نیست، بلکه بخشی از زیست هنری و معنوی اوست.

 

.

فرصت شمار صحبت کز این دو راه منزل
چون بگذریم دیگر نتوان به هم رسیدن
حافظ

دل آسمان خون چکان شد از این غم
زمین یکسر آتشفشان شد از این غم

نه فرصت که پیراهن تو ببویم
نه مرهم که بر دل گذارم

نه مهلت که در ماتم تو بمویم
نه رخصت که شیون برآرم

ببین پشت سر مانده بر جا
خیمه‌ها همه خاکستر و خون

ببین پیش رو مانده
تنها کاروان اسیران محزون

مران کاروان یکدم بمان دیگر مزن زنگ عزا را
که گم کرده‌ام در دشت غم آیینه‌ی خون خدا را

کجا رفتی ای آبروی دو عالم
نگین سلیمان به حلقه خاتم

پس از تو خدا را چه چاره کنم
ز زخم تن تو به ریگ بیابان

ز داغ دل خود به آتش سوزان
ز غم شکوه با سنگ خاره کنم

تو با رفتنت با رخی گلگون
من و تا قیامت دلی پرخون

مران کاروان یکدم بمان دیگر مزن زنگ عزا را
که گم کرده‌ام در دشت غم آیینه خون خدا را

قیصر امین‌پور

 

«آوار»؛ آغاز یک روایت موسیقایی

در میان آثار مرتبط با فضای عاشورایی و آیینی شهبازیان، «آوار» جایگاهی ویژه دارد. این اثر ارکسترال که در سال 1364 برای ارکستر سمفونیک و ساز نی ساخته شد، از جمله نمونه‌های شاخص موسیقی بی‌کلام با حال‌وهوای سوگ و تأمل است.

«آوار» بدون استفاده از کلام، تصویری موسیقایی از اندوه، غربت و حماسه ارائه می‌کند و بسیاری از علاقه‌مندان موسیقی آن را از تأثیرگذارترین آثار ارکسترال شهبازیان می‌دانند.

 

 

«به فجر و عاشورا»؛ پیوند انقلاب و حماسه حسینی

شهبازیان در بخشی از فعالیت‌های خود به سراغ اثری با عنوان «عاشورا» رفت. این قطعه با صدای عبدالحسین مختاباد و شعری از علی معلم ساخته شد و کوشید میان فرهنگ عاشورا و مفاهیم ایثار و مقاومت پیوندی موسیقایی برقرار کند.

در این اثر، آهنگساز با بهره‌گیری از ساختارهای ارکسترال و آواز ایرانی، فضایی حماسی و در عین حال سوگوارانه خلق کرده است؛ فضایی که از ویژگی‌های بارز موسیقی مذهبی شهبازیان به شمار می‌رود.

این اثر ارکسترال در سال 1374 تولید و منتشر شد. این اثر که به پیشگاه حضرت امام حسین (ع) تقدیم شده، یکی از گسترده‌ترین تجربه‌های شهبازیان در حوزه موسیقی آیینی محسوب می‌شود. استفاده از ارکستراسیون گسترده، ترکیب موسیقی سمفونیک با عناصر موسیقی ایرانی و بهره‌گیری از صدای قدرتمند مختاباد، «عاشورا» را به یکی از آثار ماندگار موسیقی مذهبی معاصر ایران تبدیل کرده است.

 

 

همکاری ماندگار با محمد اصفهانی

بخش مهمی از آثار عاشورایی فریدون شهبازیان در همکاری با محمد اصفهانی شکل گرفته است؛ همکاری‌ای که حاصل آن چندین تصنیف ماندگار در سوگ شهدای کربلاست.

این همکاری از میانه دهه هفتاد و هم‌زمان با انتشار آلبوم «گلچین یک» نیز نمود یافت؛ آلبومی که در سال 1376 توسط شرکت سروش منتشر شد و شهبازیان یکی از آهنگسازان آن بود.

«نوگل نینوا»؛ مرثیه‌ای برای علی‌اصغر(ع)

یکی از تأثیرگذارترین آثار در آلبوم «گلچین»، تصنیف «نوگل نینوا» است؛ مرثیه‌ای برای حضرت علی‌اصغر (ع) با صدای محمد اصفهانی و شعری از حسان.

شهبازیان در این اثر، با تکیه بر ملودی‌های آرام و اندوهگین، روایت جانسوز شهادت کودک شش‌ماهه کربلا را به موسیقی تبدیل می‌کند. فضای اثر بیش از آنکه بر حماسه تکیه داشته باشد، بر سوگ و عاطفه استوار است و همین ویژگی باعث شده «نوگل نینوا» در میان آثار مذهبی اصفهانی جایگاهی ویژه پیدا کند.

 

بخواب ای نو گل پژمان و پرپر
بخواب ای غنچه افسرده اصغر

بخواب آسوده اندر دامن خاک
ندیده دامن پرمهر مادر

بخواب آسوده اندر دامن خاک
ندیده دامن پرمهر مادر

بخواب و خواب راحت کن شب و روز
که خاموش است صحرا بار دیگر

نمی آید صدای تیر و شمشیر
نه دیگر نعره الله اکبر

همه افتاده در خوابندو خاموش
توئی صحراو چندین نعش بی سر

نترس ای کودک شش ماهه من
که اینجا خفته هم قاسم هم اکبر

مگر باز از آتش می سوزی ای گل
که از خون گلویت میکنی تر

که با تیر سه شعبه کرده صیدت
بسوزد جان آن صیاد کافر

خدایا بشکند آن دست گلچین
که کرد این غنچه را نشکفته پرپر

قیامت می شود آن دم خدایا
که اصغر روز حشر آید به محشر

قیامت می شود آن دم خدایا
که اصغر روز حشر آید به محشر
 

«سرفرازی»؛ روایتی از آزادگی

تصنیف «سرفرازی» با شعر سهیل محمودی و صدای محمد اصفهانی، یکی دیگر از آثار برجسته شهبازیان در حوزه موسیقی عاشورایی است.

در این اثر، نگاه شاعر و آهنگساز بیش از هر چیز بر مفهوم آزادگی و جاودانگی قیام امام حسین (ع) متمرکز شده است. موسیقی شهبازیان در «سرفرازی» میان حماسه و اندوه حرکت می‌کند و با تأکید بر مفاهیمی چون ایثار، مقاومت و سرافرازی، روایتی معاصر از پیام عاشورا ارائه می‌دهد.

 

 

وقتی که در آن ظهر
یک دشت دشمن پیش رویت بود
وقتی که تو ماندی و یک کرب و بلا غربت
یک خیمه تنهایی
در چشم‌های بی‌قرارت موج می‌زد موج می‌زد
دریایی از صبر و شکیبایی
این را تمام سروها گفتند
این را تمام سروها با قله‌ها گفتند
آزادگی و سرفرازی بی‌تو معنایی نخواهد داشت
از هر طرف رفتی
شب بود سیاهی بود
یعنی که ای خورشید خون‌آلود
یعنی جهان جز با تو فردایی نخواهد داشت
یعنی که ای خورشید خون‌آلود
جهان جز با تو فردایی نخواهد داشت
ای با طنین نام تو لب‌تشنگی سیراب
خیل غریبان را دریاب دریاب
خیل غریبان را که ما باشیم ای آشنا دریاب
وقتی که در آن ظهر تو ماندی و یک خیمه تنهایی
در چشم‌های بی‌قرارت موج می‌زد موج می‌زد
دریایی از صبر و شکیبایی
ای با طنین نام تو لب‌تشنگی سیراب
خیل غریبان را دریاب دریاب
خیل غریبان را که ما باشیم ای آشنا دریاب.

 

میراثی که در محرم شنیده می‌شود

مرور آثار عاشورایی فریدون شهبازیان نشان می‌دهد که او از معدود آهنگسازانی بود که توانست موسیقی آیینی را در قالب‌های متنوعی از جمله تصنیف، موسیقی ارکسترال، آواز و آثار سمفونیک تجربه کند.

از «آوار» و «عاشورا» گرفته تا «نوگل نینوا»، «سرفرازی» و «فرصت بدرود»، همه این آثار بخشی از میراث هنرمندی هستند که موسیقی را ابزاری برای روایت حماسه، اندوه، ایمان و آزادگی می‌دانست.

میراثی که با فرارسیدن هر محرم، بار دیگر شنیده می‌شود و نام فریدون شهبازیان را در کنار ماندگارترین نغمه‌های عاشورایی موسیقی ایران زنده نگه می‌دارد.

و البته چه تلخ است که چنین آثارِ با ارزشی دیگر کمتر از صدا و سیما پخش می‌شوند. شاید سُکاندارانِ رسانه ملی این آثار ارزشمند به گوش‌شان نخورده که همتی برای پخش آنها در شبکه‌های مختلف صدا و سیما و شنیده شدن‌شان ندارند.

انتهای پیام/