عاشورا؛ نقشه راه بیداری و مسئولیت‌پذیری در برابر ظلم

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، مهدی جعفر نژاد، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه دین در نشست علمی عاشورا؛ مکتب بیداری، عدالت و مسئولیت‌پذیری در برابر ظلم افزود: عاشورا نه به‌عنوان یک رخداد تاریخی صرف، بلکه به‌مثابه یک منظومه فکری زنده و جاری در حیات اجتماعی و سیاسی انسان معاصر است که نقشه راه بیداری برای انسان است.

مهدی جعفر نژاد در ابتدای این نشست با اشاره به این که قیام امام حسین (ع) صرفاً واکنشی احساسی یا مقطعی به انحراف سیاسی عصر خود نبود، بلکه یک مکتب و نظام معرفتی برای بیداری امت‌ها در برابر ظلم، فساد و بی‌عدالتی است؛ مکتبی که در طول تاریخ، الهام‌بخش جنبش‌های عدالت‌خواهانه در جهان اسلام و حتی فراتر از آن بوده است. از این منظر ذکر این نکته مهم است که عاشورا تنها یک واقعه در سال 61 هجری نیست، بلکه یک جریان مستمر در تاریخ اندیشه انسانی است که پیام اصلی این قیام، تثبیت اصل بنیادین مسئولیت‌پذیری در برابر ظلم است؛ به این معنا که هیچ فرد یا جامعه‌ای در برابر بی‌عدالتی نمی‌تواند بی‌تفاوت بماند و سکوت در برابر ظلم، نوعی مشارکت در استمرار آن محسوب می‌شود.

این پژوهشگر حوزه دین در ادامه نشست اظهار داشت: امام حسین (ع) در مواجهه با حکومت یزید بن معاویه، تنها با یک نزاع سیاسی روبه‌رو نبود، بلکه با یک انحراف ساختاری در ارزش‌های دینی، اخلاقی و انسانی مواجه بود. از این رو، عاشورا را باید یک قیام اصلاحی دانست که هدف آن بازگرداندن جامعه به مسیر عدالت و حقیقت بوده است.بنابراین عاشورا یک الگوی کامل برای کنش اجتماعی آگاهانه ارائه می‌دهد؛ الگویی که در آن سه عنصر بصیرت، زمان‌شناسی و اتحاد نقش محوری دارند و بدون بصیرت، حرکت‌های اجتماعی به انحراف کشیده می‌شوند و بدون شناخت زمان، حتی آرمان‌های بزرگ نیز به نتیجه مطلوب نمی‌رسند.

مهدی جعفر نژاد در ادامه با واکاوی مفهوم عدالت در اندیشه عاشورایی افزود: عدالت در نگاه امام حسین (ع) صرفاً یک مفهوم حقوقی یا سیاسی نیست، بلکه یک حقیقت اخلاقی و الهی است که در همه ساحت‌های زندگی انسان جاری می‌شود و به همین دلیل اصلاح جامعه بدون مبارزه با فساد ساختاری امکان‌پذیر نیست.همچنین عاشورا به ما می‌آموزد که عدالت‌خواهی نیازمند هزینه دادن است و در این منطق، حفظ حقیقت بر حفظ آسایش فردی مقدم است و انسان مؤمن نمی‌تواند در برابر تحریف ارزش‌ها بی‌تفاوت باقی بماند و دقیقا این همان نقطه‌ای است که عاشورا را از یک حادثه تاریخی به یک سبک زندگی تبدیل می‌کند.

او شعار تاریخی هیهات منا الذله را به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم عاشورا دانست و با اشاره به این که این شعار، نه صرفاً یک جمله احساسی، بلکه یک بیانیه راهبردی در برابر هرگونه سلطه‌پذیری، استبداد و تحقیر انسان است. و در این نگاه، انسان مؤمن هرگز زیر بار ظلم نمی‌رود، حتی اگر هزینه آن سنگین باشد.

جعفر نژاد در ادامه سخنان خود تصریح کرد: عاشورا یک مکتب تربیتی نیز هست؛ مکتبی که در آن مفاهیمی همچون وفاداری، صداقت، صبر، ایثار و فداکاری به‌صورت عینی و عملی به نمایش گذاشته شده‌اند. از این منظر، یاران امام حسین (ع) صرفاً شخصیت‌های تاریخی نیستند، بلکه الگوهای رفتاری برای تمام نسل‌ها محسوب می‌شوند.

این استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه دین با اشاره به کارکرد اجتماعی عاشورا در جهان امروز افزود: در دنیای معاصر که با بحران معنا، بحران عدالت و گسترش بی‌عدالتی‌های ساختاری مواجه است، بازخوانی عاشورا می‌تواند نقش مهمی در احیای وجدان انسانی ایفا کند. به بیان دیگر، عاشورا یک چراغ هدایت اجتماعی است که مسیر حرکت جوامع به سوی عدالت را روشن می‌کند. همچنین اگر جامعه‌ای پیام عاشورا را به‌درستی درک کند، نسبت به ظلم در هر شکل آن حساس خواهد شد؛ چه ظلم سیاسی، چه اقتصادی و چه فرهنگی باشد. در این چارچوب، مسئولیت‌پذیری اجتماعی یکی از مهم‌ترین پیام‌های این مکتب است. از این منظر  یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نهضت عاشورا، پیوند میان ایمان و عقلانیت است و  برخلاف تصور برخی که این قیام را صرفاً احساسی می‌دانند، عاشورا یک حرکت کاملاً عقلانی بر پایه تحلیل شرایط زمانه و تشخیص وظیفه شرعی و اخلاقی بوده است و  عاشورا نشان داد که دین، در برابر ظلم بی‌تفاوت نیست و ایمان واقعی با مسئولیت اجتماعی گره خورده است. از این رو، دین‌داری بدون حساسیت نسبت به عدالت، دینی ناقص و غیرکارکردی خواهد بود.

مهدی جعفرنژاد در پایان این نشست بر نقش عاشورا در شکل‌دهی به هویت امت اسلامی تأکید نمود و با اشاره به این که  در این نگاه، عاشورا نه‌تنها یک حادثه تاریخی، بلکه یک هویت‌ساز تمدنی است که توانسته در طول قرن‌ها، روح مقاومت و بیداری را در جوامع اسلامی زنده نگه دارد. از این رو امروز  هر حرکت عدالت‌خواهانه در جهان اسلام، به‌نوعی وام‌دار منطق عاشوراست و این منطق، انسان را از انفعال خارج کرده و به کنشگری مسئولانه در برابر ظلم دعوت می‌کند. همچنین واقعه عاشورا یک پیام زنده برای همه دوران‌هاست؛ پیامی که بر اساس آن، انسان نمی‌تواند نسبت به سرنوشت جامعه خود بی‌تفاوت باشد و این همان نقطه‌ای است که عاشورا را از یک واقعه تاریخی به یک مکتب جهانی عدالت  تبدیل می‌کند. بنابراین اگر مفاهیم عاشورا از قالب صرفاً مناسکی خارج و به زبان اندیشه اجتماعی ترجمه شوند، می‌توانند پاسخ‌گوی بسیاری از بحران‌های هویتی و اخلاقی عصر حاضر باشند و این بازخوانی، نه تحریف معنا، بلکه تعمیق فهم اجتماعی از یک حقیقت تاریخی است.

انتهای پیام/