تفسیر عترت| پاداشی فراتر از تصور در آیه‌5 سوره حمد

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در میان گوهرهای درخشان قرآن کریم، آیه‌ی شریفه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» (تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم) از جایگاهی ویژه برخوردار است. این آیه که قلب سوره حمد را تشکیل می‌دهد، یک میثاق الهی و اعلام موضعی تمام‌عیار از سوی بنده در پیشگاه معبود است. در اهمیت این فراز از کلام وحی، سخنان گهربار معصومان علیهم السلام به عنوان مفسران راستین قرآن و تبیین‌کنندگان آیات، نوری بر زوایای پنهان و ابعاد گوناگون آن می‌تاباند که حقیقتاً انسان مؤمن را از دیگر تفاسیر بی‌نیاز می‌کند. این احادیث تفسیری به قدری واضح است که کمتر نیازی به شرح و توضیح دارند، چرا که انبیاء و اوصیاء به قدر عقول مردم سخن می‌گفتند.

«إیَّا» برای تأکید و اختصاص است و ضمیر مفعولی «کَ» به معنای «تو»ست؛ یعنی «تنها تو را». نَسْتَعِینُ: یعنی «یاری می‌جوییم». این کلمه از ریشه (عون = کمک) گرفته شده و در وزن «استفعال» به معنی «درخواست کردن» است. پس یعنی «از تو درخواست کمک و یاری داریم». معنای ظاهری: «خدایا، تنها از تو یاری می‌خواهیم و تنها از تو یاری می‌جوییم.»

اعتراف به بندگی، پاداشی فراتر از تصور

بر اساس روایات، این آیه یک گفت‌وگوی دوسویه بین بنده و خداست. امام صادق علیه‌السلام در تبیین این معنا می‌فرمایند: هنگامی که بنده می‌گوید «إِیَّاکَ نَعْبُدُ»، خداوند خطاب به ملائک می‌فرماید: «بنده‌ام راست می‌گوید؛ او تنها مرا می‌پرستد. پس گواه باشید که او را چنان پاداشی دهم که هر کس در عبادت با او مخالفت کرده، به حالش غبطه بخورد». این پاداش، نتیجه اخلاصی است که در این عبارت نهفته است. چنانکه امام رضا علیه‌السلام نیز «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» را نشانه «رغبت، تقرب و اخلاص در عمل برای خدا و نیز روی‌آوردن و نزدیکی‌جستن به او» معرفی می‌کنند. (من لا یحضر، ج1، ص310) امام صادق علیه‌السلام نیز در بیانی دیگر، این جمله را «اخلاص برای عبادت؛ إِخْلَاصٌ لِلْعِبَادَهًِْ» معنا می‌کنند. (بحار الانوار، ج82،‌ ص21)

 إیَّاکَ نَسْتَعِینُ؛ پناه بردن به قدرت لایزال الهی

اما نیمه دوم آیه، «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»، به گفته امام صادق علیه‌السلام نیز پاسخی از سوی پروردگار به دنبال دارد: «بنده‌ام از من یاری خواست و به من پناه آورد. گواه باشید که او را در کارش یاری دهم، در سختی‌ها به فریادش رسم و در روز قیامت دستش را بگیرم». بر اساس این روایت، استعانت از خداوند، نه یک درخواست ساده، که پناه‌بردن به حصن حصین الهی است.

امام رضا علیه‌السلام در تبیین این بخش می‌فرمایند: این جمله «زیاده‌خواهی از توفیق و عبادت خداوند و درخواست تداوم نعمت‌ها و یاری‌های اوست». به عبارت دیگر، بنده با این کلام اعتراف می‌کند که هر چه دارد از اوست و برای ادامه مسیر نیز نیازمند مدد دائمی اوست.

 مرزهای عبودیت؛ نفی هرگونه شریک و انحراف

اهل بیت علیهم السلام در بیانات خود، این آیه را به‌عنوان مرز مشخص توحید و شرک معرفی کرده‌اند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کنند که خداوند فرمود: «بگویید إِیَّاکَ نَعْبُدُ؛ یعنی خدای یگانه را می‌پرستیم». سپس حضرت در تبیین این یگانگی، عقاید باطل فرق گوناگون مانند دهریّه (مادیون)، ثنویّه (دوگانه‌پرستان)، مشرکان عرب، یهود و نصاری را یک‌یک نفی کرده و می‌فرمایند: «ما برای تو فرزند قائل نیستیم و هیچ چیز را با تو شریک نمی‌گیریم».

در جای دیگر، آن حضرت با بیانی شیوا، «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» را به معنای «پرستش خدا بدون شریک» و «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» را به معنای «یاری خواستن از خدا برای در امان ماندن از گمراهی شیطان» تفسیر می‌کنند.

از تعلیم الهی تا ابزاری برای رفع حوایج

در روایتی از امام سجاد علیه‌السلام آمده است که این عبارت، در حقیقت تعلیمی از سوی خداوند به بندگان است تا بگویند: «ای خدایی که بر ما نعمت داده‌ای! ما با اخلاص، خشوع و بدون ریا، تو را عبادت می‌کنیم و برای انجام طاعت و دوری از محرمات و مصون ماندن از شر شیاطین و انسان‌های گمراه، تنها از تو یاری می‌جوییم».

در همین راستا، امام صادق علیه السلام در کلامی نورانی، «إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» را «برترین وسیله‌ای که بندگان با آن حاجات خود را از خدا می‌خواهند» معرفی می‌کنند. این سخن، اهمیت محوری این آیه را در فرهنگ دعا و نیایش نشان می‌دهد.

این آموزه‌ی والا، به صورت عملی در دعاهای رسیده از معصومین علیهم السلام نیز تجلی یافته است. در دعایی که از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام برای خواندن هر روز و شب نقل شده، چنین می‌خوانیم: «اللَّهُمَّ إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ لَا نَعْبُدُ سِوَاکَ وَ نَسْتَعِینُ بِکَ…». امام در ادامه این دعا، خداوند را کافیترین یار، پناه و نگهبان در برابر دشمنان معرفی می‌کنند.

بررسی مجموعه این روایات نشان می‌دهد که آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» فراتر از یک ذکر، یک منشور اعتقادی و عملی است. از یک سو مرزهای توحید را از انواع شرک و کفر جدا می‌کند و از سوی دیگر، رابطه دوسویه بنده با خدا را به تصویر می‌کشد؛ رابطه‌ای که در آن بنده با اخلاص تمام به بندگی اعتراف کرده و در مقابل، خداوند نیز با پاداشی بی‌نظیر و یاری‌ای همه‌جانبه، پاسخ این بندگی و التجا را می‌دهد. این آیه به بنده می‌آموزد که هم عبادتش خالصانه باشد و هم برای استمرار آن و دفع موانع، تنها به درگاه او پناه ببرد.

انتهای‌پیام/