تفسیر عترت| «یوم‌الدین؛ مرحله نهایی داوری و جزادهی در نظام الهی

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در تفسیر آیه‌ی «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» از سوره‌ی قرآن، مجموعه‌ای از روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام تصویری تفسیری و خبری از معنای «روز جزا» ارائه می‌دهد؛ تصویری که هم بُعد اعتقادی (اقرار به بعث و حساب)، هم بُعد اخلاقی (پیامد اطاعت و عصیان)، و هم بُعد حاکمیتی الهی (مالکیت مطلق خدا) را در کنار هم می‌نشاند.

به نقل از امیرالمؤمنین علیه‌السلام از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده است که با قرائت «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»، پاسخی الهی متوجه بنده می‌شود که بر پایه‌ی آن، حساب او در روز حساب آسان، نیکی‌هایش پذیرفته و از بدی‌هایش درگذشته می‌شود. حضرت می‌فرماید وقتی بنده گوید: «… مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»، خداوند فرماید: «گواه باشید که چون اعتراف کرد من مالک روز جزایم، حسابش را آسان می‌کنم، نیکی‌هایش را می‌پذیرم و از بدی‌هایش درمی‌گذرم». قَالَ رَسُولُ اللَّهِ … مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ. قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ: أُشْهِدُکُمْ کَمَا اعْتَرَفَ عَبْدِی أَنِّی مَالِکُ یَوْمِ الدِّینِ لَأُسَهِّلَنَّ یَوْمَ الْحِسَابِ حِسَابَهُ وَ لَأَتَقَبَّلَنَّ حَسَنَاتِهِ وَ لَأَتَجَاوَزَنَّ عَنْ سَیِّئَاتِهِ (امالی صدوق، ص174)

در گزارشی تفسیری از امام رضا علیه‌السلام تأکید شده است که این عبارت، اعلام رسمی باور به بعث، حسابرسی و جزادهی است و هم‌زمان، مالکیت مطلق خداوند بر آخرت را تثبیت می‌کند؛ همان‌گونه که مالکیت دنیا نیز از آنِ او دانسته می‌شود؛ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ إِقْرَارٌ لَهُ بِالْبَعْثِ وَ الْحِسَابِ وَ الْمُجَازَاهًِْ وَ إِیجَابُ مُلْکِ الْآخِرَهًِْ لَهُ کَإِیجَابِ مُلْکِ الدُّنْیَا. (من لا یحضره الفقیه، ج1، ص320)

در نقل دیگری از امیرالمؤمنین علیه‌السلام تصریح شده است که «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»؛ یعنی زمام تمام مخلوقات در روز قیامت در دست خداوند است و سرنوشت انسان‌ها بر اساس موضع ایمانی و اخلاقی آنان رقم می‌خورد؛ شک و جباریت به آتش می‌انجامد و طاعت و مراقبت مستمر به رحمت و بهشت؛ مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ فَإِنَّهُ یَمْلِکُ نَوَاصِی الْخَلْقِ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ … وَ کُلُّ مَنْ کَانَ فِی الدُّنْیَا شَاکّاً أَوْ جَبَّاراً أَدْخَلَهُ النَّارَ … وَ کُلُّ مَنْ کَانَ فِی الدُّنْیَا طَائِعاً مُدِیماً مُحَافِظاً إِیَّاهُ أَدْخَلَهُ الْجَنَّهًَْ بِرَحْمَتِهِ. (ارشاد القلوب، ج2، ص366)

بر پایه‌ی گزارش تفسیری منسوب به امام حسن عسکری علیه‌السلام و نقل امام سجاد علیه‌السلام، یوم الدین، همان روز حساب معرفی شده و تصریح شده است که خداوند هم بر برپایی این روز و هم بر تقدیم و تأخیر آن تواناست و در آن روز تنها داوریِ به‌حق جاری است و ستمکاران هیچ سهمی از حکم و قضا ندارند. مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ قَالَ: قَادِرٌ عَلَی إِقَامَهًِْ یَوْمِ الدِّینِ … وَ هُوَ الْمَالِکُ أَیْضاً فِی یَوْمِ الدِّینِ فَهُوَ یَقْضِی بِالْحَقِّ … وَ قَالَ: هُوَ یَوْمُ الْحِسَابِ. (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (ع)، ص38)

در روایتِ ابوبصیر از امام صادق علیه‌السلام نیز «یوم‌الدین» به‌صورت روشن به «یوم‌الحساب» تفسیر شده و برای آن شاهد قرآنی (صافات 20) ذکر شده است؛ تعبیری که بار خبریِ هشداردهنده از مواجهه‌ی قطعی انسان با حسابرسی نهایی را برجسته می‌کند. حضرت فرمود «مقصود از «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»، روز حساب است؛ و شاهد آن این سخن است: وَ قالُوا یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ. «ای وای بر ما، این روز جزاست». (تفسیر قمی، ج1، ص28)

این گزارش‌های حدیثی همگی یک پیام مشترک دارند؛ «یوم‌الدین» همان روز حساب است و مالکیت و داوری در آن روز فقط در اختیار خداوند است. روایات می‌گویند گفتن «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ» فقط یک جمله‌ی عبادی نیست، بلکه اعلام باور به قیامت، حسابرسی و جزا است. در این نگاه، سرنوشت انسان‌ها در قیامت به رفتار و باورشان در دنیا گره خورده: شک و ستم به عذاب می‌انجامد و اطاعت و مراقبت از فرمان خدا به رحمت و بهشت. نتیجه‌ی مشترک همه‌ی این نقل‌ها این است که این آیه هم خبر از یک واقعیت قطعی می‌دهد (روز حساب)، هم انسان را نسبت به مسئولیت اعمالش هشدار می‌دهد.

بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که مقصود از «یوم» در تعبیر «یوم‌الدین» که در زبان عمومی از آن به «روز جزا» یاد می‌شود، الزاماً یک روزِ معمولی و 24 ساعته نیست، بلکه ناظر به یک «دوره» یا «مرحله‌ای خاص» از نظام آخرت است؛ دوره‌ای که در آن حساب‌رسی و جزادهی تحقق پیدا می‌کند. همان‌طور که در قرآن درباره‌ی آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌فرماید: «إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی‏ سِتَّةِ أَیَّامٍ» که روشن است مقصود از «6 روز» لزوماً 6 شبانه‌روزِ دنیایی نیست، بلکه بیانگر 6 مرحله یا 6 دوره در روند آفرینش است. به همین قیاس، «یوم‌الدین» نیز می‌تواند به معنای «دوران حساب و جزا» فهمیده شود؛ دورانی که مالکیت و داوری در آن به‌طور کامل در اختیار خداوند است و نظام پاداش و کیفر به‌صورت نهایی تحقق پیدا می‌کند.

انتهای پیام/