از مهدویت شیعی تا ماشیح یهودی؛ دو قرائت متفاوت از منجی‌گرایی

خبرگزاری تسنیم،  سعید شیری:  مفهوم «انتظار منجی» یکی از مشترکات ادیان ابراهیمی است، اما تفسیرها و کارکردهای آن در سنت‌های دینی مختلف تفاوت‌های بنیادین دارد. در اندیشه شیعی، انتظار موعود با مفاهیمی چون بسط عدالت، نفی ظلم و کرامت انسانی پیوند خورده و بیشتر ناظر به اصلاح اخلاقی و اجتماعی بشر تلقی می‌شود تا توجیه خشونت.

در مقابل، در سنت‌های خاصی از یهودیت دینی و به‌ویژه قرائت‌های افراطی، مفهوم «ماشیح» (مسیح موعود) گاه با بازپس‌گیری سرزمین موعود و تحقق وعده‌های الهی از طریق قدرت سیاسی و نظامی گره خورده است. پژوهشگران دینی تأکید می‌کنند که این برداشت‌ها، تنها یکی از قرائت‌های موجود در یهودیت‌اند و محل مناقشه جدی در میان خود متفکران یهودی نیز هستند.

منتقدان این قرائت‌ها معتقدند که تفسیرهای تحریف شده از متون مقدس، در برخی مقاطع تاریخی به مشروعیت‌بخشی خشونت دینی انجامیده است. در این چارچوب، متون کهن نه به‌عنوان اسناد تاریخی–الهیاتی، بلکه به‌مثابه دستورالعمل‌های اجرایی برای سیاست معاصر خوانده می‌شوند؛ رویکردی که پیامدهای انسانی گسترده‌ای به همراه داشته است.

یکی از نمونه‌های بحث‌برانگیز در این زمینه، اظهارات بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، پس از عملیات «طوفان‌الاقصی» است. او در نخستین سخنرانی خود از عبارت «عمالقه را به یاد آورید» استفاده کرد؛ جمله‌ای که بلافاصله واکنش‌های گسترده‌ای در محافل رسانه‌ای، دانشگاهی و دینی در پی داشت.

اصطلاح «عمالقه» به روایتی در عهد عتیق بازمی‌گردد؛ جایی که در کتاب اول سموئیل، پیامبر بنی‌اسرائیل، فرمانی الهی را به شائول، پادشاه وقت، منتقل می‌کند. در این روایت، نابودی کامل قوم عمالیق ــ شامل مردان، زنان، کودکان و حتی احشام ــ به‌عنوان فرمان الهی توصیف شده است؛ متنی که امروزه از منظر الهیات اخلاقی، به‌شدت محل مناقشه است.

پس از اظهارات نتانیاهو، بسیاری از تحلیلگران این پرسش را مطرح کردند که آیا ارجاع به چنین متونی در فضای یک منازعه زنده و معاصر، می‌تواند به عادی‌سازی خشونت علیه غیرنظامیان منجر شود یا خیر. نهادهای حقوق بشری و برخی الهی‌دانان یهودی نیز نسبت به استفاده سیاسی از این متون هشدار دادند.

در سوی دیگر، اندیشه مهدویت در فرهنگ شیعی، انتظار را نه مجوز خشونت، بلکه مسئولیت اخلاقی برای مقابله با ظلم، دفاع از مظلوم و حفظ جان انسان‌ها می‌داند. در این نگاه، منجی نهایی با برقراری عدالت فراگیر شناخته می‌شود، نه با نابودی جمعی انسان‌ها یا تفسیرهای جنگ‌محور از متون مقدس.

به‌گفته کارشناسان ادیان تطبیقی، تفاوت اصلی این دو رویکرد در «کاربرد سیاسی متن مقدس» نهفته است. جایی که متن دینی از بستر تاریخی و اخلاقی خود جدا و به ابزار مشروعیت‌بخشی قدرت تبدیل می‌شود، خطر خشونت دینی افزایش می‌یابد. از این منظر، منازعات امروز تنها سیاسی یا نظامی نیستند، بلکه بازتابی از نزاع عمیق‌تر بر سر تفسیر دین، منجی‌گرایی و معنای عدالت در جهان معاصرند.

انتهای پیام/