در اسلام چیزی به نام جنگ نداریم؛ دفاع داریم

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در اندیشه اسلامی، واژه «جنگ» همواره با احتیاط و با قید و شرط به کار رفته است. فقها به ندرت از «حرب» بدون «دفاع» یا «جهاد» سخن گفته‌اند. حجت‌الاسلام شمس‌الله مریجی، رئیس سابق دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشست «بعثت مردم؛ خوانشی فقهی – سیاسی» که به همت پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، کوشید تا تصویری دقیق از نسبت «جهاد» و «دفاع» در فقه اسلامی ارائه دهد. او از «بعثت» به عنوان فلسفه‌ای برای «شکوفایی عقول» یاد کرد و نشان داد که هرگونه اقدام دفاعی – چه فیزیکی و چه شناختی – در راستای برداشتن موانع از سر راه ارزش‌های الهی معنا می‌یابد.

مریجی در ابتدای سخنان خود با رد تلقی رایج از «جنگ در اسلام»، گفت: «در فقه ما به لحاظ مبانی و مبادی، اساساً چیزی به نام جنگ نداریم؛ بلکه جهاد و دفاع وجود دارد. نباید دفاع و جهاد را به جنگ معنا کنیم.» به گفته وی، اگر دفاع برای ارزش‌های وحیانی باشد، «دفاع مقدس» شکل می‌گیرد. او به کتاب جهاد مرحوم صاحب جواهر اشاره کرد و افزود: «عمده بحث در آن کتاب، دفاع است و جهاد نیز قالبی دفاعی دارد، جز در جهاد ابتدایی که از اختیارات ائمه(ع) است. اما صاحب جواهر معتقد است اگر فقیه جامع‌الشرایط نیز شرایط را داشته باشد، می‌تواند حکم جهاد بدهد».

رئیس سابق دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به انواع هجمه‌های دشمن، تصریح کرد: «جهاد بار ارزشی مثبت دارد، آن هم جایی که دفاع می‌کنیم؛ زیرا در حال برداشتن موانع برای تحقق و تبیین ارزش‌های الهی هستیم. هجمه دشمن گاهی فیزیکی، گاهی شناختی و گاهی نرم‌افزاری است. ما وظیفه داریم غبار را از اندیشه افراد بزداییم؛ فلسفه بعثت انبیاء نیز شکوفایی عقول مردم است.» او دفاع را به دو نوع «سلبی» (دفاع در برابر حمله بالفعل) و «ایجابی» (شروع دفاع توسط ما در برابر تهدید قریب‌الوقوع ارزش‌ها) تقسیم کرد و تأکید نمود که دفاع ایجابی نیز در پاسخ به حمله دشمن به فرهنگ و ارزش‌های مردم رخ می‌دهد.

مریجی در ادامه به تقسیم‌بندی مهمی از وظایف در برابر جنگ پرداخت: «در فقه سه نگاه وجود دارد: یک. وظیفه فردی مردم در برابر جنگ، دو. وظیفه جمعی، سه. وظیفه حکومت.» از نگاه او، در بخش اجتماعی، «انسجام» از مهم‌ترین وظایف است. «فقه تأکید دارد که مردم مسلمان باید در قالب یک امت منسجم باشند و وحدت داشته باشند؛ و اگر چیزی مانع آن باشد، باید کنار زده شود. اختلاف‌افکنی حرام است».

استاد حوزه و دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود به روایتی از امام رضا(ع) استناد کرد که خطاب به حضرت عبدالعظیم حسنی فرمودند: «به دوستانم سلام برسان و بگو به دشمن اجازه ندهید بین شما رسوخ کند. به آنان توصیه کن تا راست‌گویی در گفتار و ادای امانت و ترک منازعه و جدال با یکدیگر داشته باشند. سوگند یاد کرده‌ام که اگر کسی بر این نوع کارها مبادرت کند و مرتکب این کارها شود، از خدا بخواهم تا وی را در دنیا به سخت‌ترین عذاب گرفتار کند و در آخرت هم از زیانکاران خواهد بود.» مریجی با تأکید بر این حدیث، نتیجه گرفت: «گفت‌وگو و سخنانی که باعث از هم پاشیدن انسجام اجتماعی شود، حرام است و سخت‌ترین عذاب را به دنبال دارد».

سخنان مریجی در این نشست، تأکیدی دوباره بر این نکته بود که «جهاد» در فرهنگ اسلامی، هرگز به معنای جنگ‌افروزی و خشونت بی‌ضابطه نیست. او نشان داد که دفاع از ارزش‌ها – چه در میدان نظامی و چه در عرصه شناختی – ریشه در فلسفه بعثت دارد؛ فلسفه‌ای که غایت آن «شکوفایی عقول» است. اما پیش‌شرط هرگونه دفاع مؤثر، «انسجام اجتماعی» است. و انسجام اجتماعی، بدون «ترک منازعه و جدال» و بدون «اجازه ندادن به دشمن برای رسوخ»، تحقق نمی‌یابد. از این منظر، نخستین جبهه دفاع، نه میدان نبرد، که «وحدت کلمه» است؛ وادشمنی که از درون به جامعه نفوذ کند، از هر دشمن بیرونی خطرناک‌تر است.

انتهای پیام/