چالش‌های پیش روی امام علی پس از رحلت حضرت رسول

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، محمدحسن زورق، کارشناس تاریخ اسلام، در سخنانی به تبیین راهبردهای پیامبر اسلام پرداخت و گفت پیامبر دو استراتژی اصلی را دنبال می‌کردند که نخستین آن تثبیت قرآن در تاریخ بود.

وی توضیح داد استراتژی دیگر پیامبر تأسیس جامعه جهانی تراز قرآن بود. به گفته او، استراتژی به معنای در نظر گرفتن آینده‌ای ممکن و مطلوب و برنامه‌ریزی برای رسیدن به آن است.

زورق با اشاره به سختی‌های مسیر تحقق استراتژی نخست افزود پیامبر برای تثبیت قرآن در تاریخ رنج‌های بسیاری متحمل شدند؛ از 13 سال تحمل شکنجه، تهدید و ترور در مکه گرفته تا 10 سال زندگی دشوار در مدینه و جنگ‌های طولانی و سخت. در نهایت این روند به جایی رسید که قریش و سپس قبایل عرب در برابر اسلام سر تسلیم فرود آوردند.

این کارشناس تاریخ اسلام ادامه داد برای تحقق استراتژی دوم، یعنی تأسیس جامعه جهانی تراز قرآن، پیامبر اقدامات ویژه‌ای انجام دادند که مهم‌ترین آن واقعه غدیر و معرفی نهاد امامت به تاریخ بود. او امامت را نظامی سیاسی دانست که در آن وقتی امت شکل می‌گیرد، مردمی که آگاهانه و آزادانه راه خدا را انتخاب کرده‌اند باید امام زمان خود را بشناسند و از او پیروی کنند تا نظام امامت شکل بگیرد.

به گفته زورق، پیامبر در ماجرای غدیر به فرمان الهی کمک کردند تا مردم پس از ایشان دچار سردرگمی نشوند و امام زمان خود را بشناسند. او توضیح داد امام زمان در هر دوره، فردی است که از دیگران برای پیمودن راه خدا داناتر، تواناتر، عادل‌تر و برخوردار از شخصیت برتر است و می‌تواند مشکلات جامعه را حل کند.

وی با اشاره به حضور گسترده قبایل در واقعه غدیر گفت حدود 120 هزار نفر از قبایل مختلف عرب در آن واقعه حضور داشتند و با حضرت علی علیه‌السلام بیعت کردند.

زورق در ادامه به شرایط گرایش برخی قبایل به اسلام اشاره کرد و گفت پس از جنگ خندق و شکست‌های پیاپی قریش از پیامبر، آنان به این نتیجه رسیدند که از طریق جنگ نمی‌توانند اسلام را نابود کنند و تصمیم گرفتند وارد جامعه اسلامی شوند و از موقعیت جدیدی که اسلام در منطقه ایجاد کرده بود بهره ببرند.

او افزود تنها گروه اندکی از قریش پیش از آن ایمان آورده بودند و در شمار مهاجران اولیه قرار داشتند. به دنبال قریش، قبایل دیگر نیز برای حفظ امنیت و بهره‌مندی از اتحاد شکل‌گرفته در جهان اسلام به این منظومه پیوستند.

این کارشناس تاریخ اسلام با اشاره به اینکه برخی قبایل حتی برای پذیرش اسلام با پیامبر چانه‌زنی می‌کردند، گفت برای مثال قبیله ثقیف درخواست کرده بود که بتکده‌های خود را حفظ کند. پیامبر این شرط را نپذیرفتند، اما در نهایت شرطی مطرح شد که اعضای قبیله مجبور نباشند خودشان بت‌ها را تخریب کنند. در نهایت مأموریت تخریب بتکده به ابوسفیان سپرده شد.

به گفته زورق، هنگام تخریب بتکده ثقیف، زنان این قبیله از خانه‌ها بیرون آمده بودند و با شیون و فریاد مردان خود را سرزنش می‌کردند که چرا از بت‌ها دفاع نکردند.

وی نتیجه گرفت که گرایش بخشی از قبایل به اسلام در آن مقطع لزوماً از روی اعتقاد قلبی نبود و بیشتر جنبه سیاسی و امنیتی داشت. به گفته او، برخی با اعتقاد واقعی و برخی نیز بر اساس ملاحظات اجتماعی و سیاسی با پیامبر بیعت کردند، اما پس از رحلت پیامبر این بیعت به فراموشی سپرده شد و فصل سوم زندگی حضرت علی علیه‌السلام آغاز شد.

این کارشناس تاریخ اسلام، در ادامه سخنان خود درباره زندگی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به فصل سوم زندگی آن حضرت پرداخت و آن را دوره آغاز مظلومیت ویژه امام علی دانست.

وی با اشاره به ایام شهادت امام علی علیه‌السلام گفت پس از رحلت پیامبر اسلام، حضرت علی که در واقعه غدیر به عنوان امام زمان مردم معرفی شده بودند، مسئولیتی سنگین بر عهده داشتند.

زورق توضیح داد در همان زمان قریش توانسته بود از میان برخی اصحاب پیامبر یارگیری کند. به گفته او، نگاه بخشی از اصحاب نسبت به قریش پس از فتح مکه تغییر کرده بود و دیگر قریش را تهدید نمی‌دانستند، بلکه آن را فرصتی برای تقویت قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی جهان اسلام تلقی می‌کردند.

او افزود برخی تصور می‌کردند اتحاد با قریش می‌تواند موجب افزایش قدرت اسلام شود، در حالی که توجه نداشتند پذیرش اسلام از سوی قریش نتیجه شکست‌های نظامی آنان در برابر پیامبر بود، نه حاصل اعتقاد قلبی. به گفته این کارشناس تاریخ اسلام، اگر قریش ایمان واقعی داشت هرگز در طول حدود 20 سال با پیامبر وارد جنگ‌های متعدد نمی‌شد.

زورق با اشاره به جنگ‌های بدر، احد و خندق یادآور شد قریش در این نبردها تا مرز شهادت رساندن پیامبر پیش رفت و در جنگ احد نیز زخم‌های جدی به بدن پیامبر اسلام وارد شد.

وی در عین حال گفت برخی از اصحاب پیامبر نسبت به این خطر آگاه بودند و همچنان قریش را تهدید می‌دانستند. به گفته او، چهره‌هایی مانند سلمان فارسی و ابوذر از جمله کسانی بودند که معتقد بودند خطر قریش پس از فتح مکه حتی بیشتر هم شده است، زیرا دشمن خارجی به دشمن داخلی تبدیل شده بود.

این کارشناس تاریخ اسلام ادامه داد در مقابل، گروهی از اصحاب وارد نوعی معامله سیاسی با قریش شدند و تصور می‌کردند قریش دیگر تهدیدی برای آنان نیست.

به گفته او، آنان گمان می‌کردند با اتحاد با قریش می‌توانند زمام امور را در دست بگیرند و تصور نمی‌کردند روزی قریش پس از سال‌ها جنگ با پیامبر، خود اداره امور مسلمانان را به دست گیرد.

زورق با اشاره به اینکه پیامبر اسلام آینده جامعه مسلمانان را پیش‌بینی کرده بودند گفت: پیامبر نشانه‌هایی از این دوران را برای اهل‌بیت خود بیان کرده بودند و از پیش حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله علیها را به عنوان شاخص معرفی کرده بودند. او افزود آیه تطهیر نیز ماه‌ها در برابر خانه حضرت زهرا تلاوت می‌شد.

وی نقش حضرت زهرا سلام‌الله علیها را در این مقطع مهم دانست و گفت ایشان نشان دادند در کنار امامت قرار دارند نه در کنار خلافت غیر. به گفته او، خلافت حلقه اتصال دوران امامت محمدی به سلطنت اموی شد و این همان خطری بود که باید از آن پرهیز می‌شد.

زورق در ادامه به تحولات اجتماعی پس از رحلت پیامبر اشاره کرد و گفت از زمان رحلت پیامبر تا اواخر دوران خلافت سوم، نظام ارزش‌های اجتماعی به تدریج تغییر یافت.

او توضیح داد شور و شوق اولیه‌ای که در میان بسیاری از اصحاب برای جهاد و شهادت وجود داشت، به تدریج جای خود را به دنیاطلبی داد و برخی به دنبال ثروت، باغ و املاک و همچنین مناصب مختلف رفتند.

این کارشناس تاریخ اسلام در پایان به نمونه‌ای از این تغییرات اشاره کرد و گفت یکی از اصحاب که در زمان پیامبر تا آستانه شهادت پیش رفته بود، بعدها در کوفه باغ بزرگی برای خود فراهم کرد و حتی نقل شده است که کنار هر درخت آن دو رکعت نماز می‌خواند، اما در نهایت در جنگ جمل در برابر امام علی قرار گرفت و سرانجام نیز به دست مروان بن حکم کشته شد.

به گفته زورق، در اواخر دوران خلافت سوم اگرچه قلمرو اسلام گسترش یافت و بخش‌هایی از آسیای غربی و شمال آفریقا را دربر گرفت، اما در درون جامعه اسلامی به دلیل تغییر نظام ارزش‌های اجتماعی، نوعی شکست درونی در حال شکل‌گیری بود.

انتهای پیام/