فجر 44؛ جشنواره‌ای که محافظه‌کارانه ایستاد تا تحول ایجاد کند

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، با اختتامیه چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر که آن را باید دوره‌ای با تغییرات جدید و در نهایت متفاوت از دیگر ادوار جشنواره ملی فیلم فجر دانست، می‌توان نگاهی اجمالی در مقام نقد و بررسی این دوره داشت.

در این گزارش، مهم‌ترین محورهای جشنواره فیلم فجر44 بررسی شده‌اند؛ نگاهی منصفانه اما صریح به تصمیم‌هایی که می‌توانستند به نقطه قوت تبدیل شوند و در مواردی به محل پرسش بدل شدند.

آنچه باید به‌طورکلی گفت تلاش دبیر جشنواره در سخت‌ترین شرایط برای برگزاری جشنواره‌ای با تغییرات و تحولات مهمی بود که برای اولین بار در تاریخ جشنواره رخ داده بود، این تصمیمات مهم ابتدا در شرایطی گرفته شد که اتفاقات اخیر آن را تحت‌الشعاع خود قرار نداده بود، برای همین دبیر تصمیم گرفت این دوره با کمترین حاشیه برگزار شود؛ حال آنکه این تصمیمات مهم و برگزاری حرفه‌ای آن که ایده‌های جسورانه داشت، باید در عمل نیز با شفافیت بیشتر و شجاعت بیشتری در عمل همراه می‌شد.

ایستادگی جشنواره

قبل از هرچیز مهم‌ترین نکته درباره این دوره استمرار و ایستادگی جشنواره مقابل آماج حملات ناجوانمردانه است که خارج از مرزها در حال تحریم و فشار بر جشنواره بودند، همچنین برخی از داخل هم‌صدا با آنان بر طبل تعطیلی و عدم برگزاری آن کوبیدند، اما صدای همدلی و همراهی هنرمندان و اصحاب رسانه در این رویداد بالاتر از هر صدایی بود، از این نظر جدیت دبیر برای برگزاری هرچه بهتر آن قابل ستایش است،

البته این اجرا بدون نگرانی و احتیاط نبود؛ چیزی که باعث شد برگزاری آن با بیشترین تلاش برای شکلی امن و بدون حاشیه باشد.

حذف هیئت انتخاب؛ گامی حرفه‌ای اما با خروجی قابل‌نقد

مهم‌ترین تغییر ساختاری این دوره، حذف هیئت انتخاب بود؛ تصمیمی که از سوی دبیر جشنواره فیلم فجر، منوچهر شاهسواری به‌عنوان حرکتی حرفه‌ای و همسو با استانداردهای جهانی معرفی شد. در بسیاری از جشنواره‌های معتبر دنیا، آثار متقاضی بدون فیلتر اولیه هیئت انتخاب وارد رقابت می‌شوند، این اقدام در ظاهر نشانه‌ای از اعتماد به بدنه تولید و پرهیز از نگاه سلیقه‌ای تلقی شد.

اما در عمل، تعداد بالای فیلم‌های حاضر که نیمی از آنها آثاری متوسط و یا حتی ضعیف‌تر بودند، فضای جشنواره را خسته‌کننده کرد. عموم اصحاب رسانه و منتقدان معتقد بودند که حتی با 22 فیلم نیز می‌شد رقابتی جدی و متنوع برگزار کرد.

بسیاری از فیلم‌هایی که وارد جدول شدند، حتی به نامزدی هم نرسیدند و عملاً حضورشان صرفاً به دیده‌شدن محدود ختم شد، این پرسش مطرح شد؛ آیا هدف، حمایت از آثار بیشتر بود یا پررنگ نشان دادن کمّی جشنواره؟ نتیجه نهایی، برای بسیاری از اهالی رسانه، خستگی و فرسودگی بود. تعدد نمایش‌ها، نشست‌های پی‌درپی و فشردگی برنامه‌ها باعث شد هیجان رقابت کمرنگ شود و جشنواره از ریتم بالای خود فاصله بگیرد.

در شبکه‌های اجتماعی نیز این موضوع بازتاب داشت؛ برخی کاربران از «تور نمایش طاقت‌فرسا» سخن گفتند و برخی دیگر حذف هیئت انتخاب را تصمیمی جسورانه اما بدون طراحی اجرایی دقیق ارزیابی کردند.

آنچه اینجا مورد نظر دبیر جشنواره بود، کشف استعدادها و شایسته‌سالاری بود اما با نگاهی به نتیجه نهایی که بیشتر جوایز از میان سه فیلم یعنی سرزمین فرشته‌ها، زنده‌شور و کوچ بود، می‌توان به این نتیجه رسید که با 22 فیلم نیز می‌شد به همین جوایز و کشف استعدادها رسید.

شاهسواری در ابتدای جشنواره در مصاحبه‌ای اعلام کرده بود که مأموریت جشنواره انتخاب برترین‌ها نیست؛ شاید بتوان گفت که مأموریت جشنواره انتخاب جدی‌ترین‌ها یا حرفه‌ای‌ترین‌ها باشد، اما سؤال اینجاست؛ آیا می‌توان جدی‌ترین و حرفه‌ای‌ترین را در عرصه سینما خارج از قلمرو بهترین‌ها دانست؟

این در حالی بود که عملاً جریان نیامدن‌ها جشنواره را طبیعتاً‌ تا حدی تحت‌الشعاع خود قرار داد و عملاً‌ زمانی که این عدم‌حضورها در تعداد بیشتر فیلم‌ها ضرب شود فضای حاشیه‌ای بیشتری برای جشنواره رقم می‌زند.

خلأ روابط عمومی؛ پرسشی درباره ساختار اطلاع‌رسانی

یکی از نکات قابل توجه جشنواره، حذف روابط عمومی و جایگزینی واحد ارتباطات و اطلاع‌رسانی جشنواره بود، این‌که دبیرخانه دائمی جشنواره که خود اتفاق مهمی در حوزه جشنواره فیلم فجر است، دارای یک واحد ارتباطات شود قدم مهمی محسوب می‌شود که البته قضاوت درباره آن اتفاقاً از امروز و بعد از این است، چراکه قول فعالیت این واحد در تمام سال داده شده است، اما این در حالی بود که عملاً مدیر «خانه جشنواره» بخشی از وظایف روابط عمومی را نیز به‌عهده داشت، از اطلاع‌رسانی از اتفاقات جاری و ساری روزانه جشنواره گرفته که خبرنگاران از مدیر خانه می‌پرسیدند تا موارد دیگر، البته اطلاع‌رسانی رسمی در قالب خبرهای کلی و عمومی از سوی واحد ارتباطات منتشر می‌شد اما کمتر شاهد توضیح‌های تحلیلی یا پاسخ‌گویی شفاف به پرسش‌ها بودیم، چیزی که وظیفه روابط عمومی است و حال با حذف آن این مهم را هیچ‌کس گردن نمی‌گرفت،

در شرایطی که جشنواره‌ای در این ابعاد نیازمند مدیریت رسانه‌ای دقیق است، نبود یک ساختار روابط عمومی منسجم، خلئی محسوس ایجاد کرد، خبرنگاران در برخی موارد برای دریافت اطلاعات جزئی یا پیگیری تغییرات برنامه با دشواری مواجه بودند.

پرسش مهم‌تر این بود؛ حذف عنوان «روابط عمومی» چه‌تفاوت عملی ایجاد کرد؟ اگر ساختار قبلی ناکارآمد بود، جایگزین آن چه بود؟ در جشنواره‌های معتبر، روابط عمومی نقش پل ارتباطی میان دبیرخانه، رسانه‌ها و مخاطبان را ایفا می‌کند، در این دوره، این پل گاه کم‌عرض و گاه ناپایدار به‌نظر می‌رسید.

در فضای رسانه‌ای، تحلیل‌هایی منتشر شد که این وضعیت را ناشی از تمرکز بیش از حد مدیریت بر امور اجرایی دانستند؛ تمرکزی که شاید مجال پرداختن حرفه‌ای به افکار عمومی را محدود کرد.

قرعه‌کشی و چیدمان؛ تصمیم درست با اجرای قابل اصلاح

عدم برگزاری قرعه‌کشی با توجه به مراحل تولید و احتمال آماده نشدن برخی آثار، اقدامی قابل دفاع بود.

با این حال، چیدمان نهایی برنامه نمایش می‌توانست با دقت بیشتری انجام شود، برای نمونه، در برهه‌هایی مانند شب نیمه شعبان، انتظار می‌رفت فیلم‌هایی با فضای امیدبخش‌تر یا خانوادگی‌تر روی پرده بروند، به‌عوض، برخی آثار با حال‌وهوای تلخ یا سنگین در این شب‌ها اکران شدند که با فضای عمومی جامعه همخوانی کامل نداشت.

این نکته شاید جزئی به‌نظر برسد، اما در رویدادی ملی که همزمان با مناسبت‌های مذهبی و اجتماعی برگزار می‌شود، هماهنگی محتوایی می‌تواند به افزایش همدلی مخاطبان کمک کند، مدیریت زمان‌بندی، فراتر از قرعه‌کشی، نیازمند نگاه فرهنگی و تقویمی دقیق‌تری است،

یا شب پیروزی انقلاب اسلامی به‌عنوان شب اختتامیه جای آنکه شاهد فیلمی با موضوع انقلاب یا دفاع مقدس باشیم شاهد فیلم کم‌مایه‌ای مانند استخر بودیم که با نیامدن هیچ کدام از عوامل و عدم برگزاری نشست شاهد فضای سردی در مهمترین شب اختتامیه بودیم.

مکان برگزاری؛ چرا سینما ملت؟

یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها درباره جشنواره فیلم فجر44، انتخاب سینما ملت به‌عنوان محل اصلی برگزاری بود. این مجموعه از نظر کیفی و امکانات فنی قابل قبول است، اما از نظر دسترسی شهری چالش‌های جدی دارد.

نبود دسترسی مستقیم به مترو یا خطوط بی‌آر‌تی، ترافیک سنگین اطراف و کمبود مسیرهای کم‌تردد، رفت‌وآمد را برای خبرنگاران و مهمانان دشوار کرد. در شرایطی که برنامه‌ها تا ساعات پایانی شب ادامه داشت، عدم همکاری سازمان‌یافته با شهرداری برای انتقال مهمانان از ایستگاه‌های مترو یا ایجاد سرویس‌های منظم، به چشم آمد.

فضای محدود سینما نیز برای استقرار غرفه‌های رسانه‌ای چالش‌برانگیز بود. رفت‌وآمد دائمی میان طبقات برای پوشش نشست‌ها و نمایش‌ها، انرژی مضاعفی از خبرنگاران می‌گرفت، در جشنواره‌ای که قرار است مرکز تجمع اهالی رسانه باشد، طراحی فضا اهمیت ویژه‌ای دارد.

کنار این موارد با توجه به اینکه بسیاری از خبرنگاران تا دیروقت در محل حضور داشتند، انتظار ارائه خدمات کامل‌تری وجود داشت، موضوعی که شاید در نگاه اول حاشیه‌ای باشد، اما در کیفیت تجربه حرفه‌ای رسانه‌ها تأثیر دارد.

نگاه ملی؛ شعار یا انتخاب‌های گزینشی؟

دبیر جشنواره در سخنان خود بر «نگاه ملی» تأکید کرده بود، این عبارت، انتظارات مشخصی ایجاد می‌کند؛ از جمله توجه به موضوعات هویتی، دینی، تاریخی و مرتبط با دفاع مقدس، البته سیاست‌گذاری جشنواره پیچیدگی‌های خاص خود را دارد با این حال، وقتی شعار نگاه ملی مطرح می‌شود، انتظار می‌رود مصادیق آن نیز در جدول نامزدها و جوایز نمایش دیده شود.

جمع‌بندی؛ میان جسارت و نیاز به بازنگری

جشنواره فیلم فجر44 تلاشی برای تغییر و بازتعریف بود، حذف هیئت انتخاب، قرعه‌کشی شفاف و تأکید بر نگاه ملی، همگی نشانه‌هایی از تمایل به تحول بودند، اما اجرای این ایده‌ها در برخی بخش‌ها با چالش‌هایی همراه شد؛ از فرسایش ناشی از تعدد فیلم‌ها گرفته تا ضعف در روابط عمومی و محدودیت‌های مکانی.

این دوره نشان داد که جسارت در تصمیم‌گیری، بدون طراحی دقیق اجرایی، می‌تواند نتایجی دوگانه به‌همراه داشته باشد، جشنواره‌ای در این سطح، نیازمند برنامه‌ریزی یکپارچه در حوزه محتوایی، رسانه‌ای و لجستیکی است، جشنواره‌ای که قصد دارد تغییرات مهمی را بدون حاشیه و در غشای امنی برگزار کند عملاً‌ دچار شکستگی آسیب‌پذیری بیشتری می‌شود، طبیعتاً باید در این شرایط جسارت در ایده را همراه با جسارت در عمل کرد چه مقابل هنرمندان و چه اصحاب رسانه و افکار عمومی.

فجر44 اگرچه فصل متفاوتی را رقم زد، اما برای رسیدن به نقطه مطلوب، به بازنگری در برخی سازوکارها نیاز دارد. نقدهای مطرح‌شده، بیش از آنکه نشانه مخالفت باشند، بیانگر حساسیت جامعه سینمایی نسبت به مهم‌ترین رویداد سینمایی کشورند.

آینده این جشنواره در گرو آن است که تجربه‌های امسال، به سرمایه‌ای برای اصلاح و تقویت ساختار در دوره‌های بعد تبدیل شود؛ تا فجر نه‌فقط در نام، بلکه در کیفیت و انسجام نیز درخشان‌تر باشد.

انتهای پیام/+