بازخوانی پیروزی از افق متافیزیک تا واقعیت میدانی

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در شرایط بحرانی جنگ، جایی که مرزهای میان ایمان و اضطراب به باریک‌ترین حد خود می‌رسد، پرسش از عوامل پایداری انسان و جامعه اهمیت مضاعفی می‌یابد. دکتر مرضیه محصص، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، در تحلیلی جامع به بررسی جایگاه «امیدواری» در منظومه فکری قرآن پرداخت. وی معتقد است قرآن برخلاف رویکردهای صرفاً روان‌شناختی، امید را به مثابه یک اصل بنیادین در تنظیم حیات فردی و جمعی معرفی می‌کند که وظیفه‌اش حفظ کارکرد بهینه انسان در میان شدیدترین تلاطم‌هاست.

دکتر محصص با اشاره به پیچیدگی‌های صحنه نبرد، امید را رمز عملکرد متوازن دانست و تصریح کرد: «امید قرآنی یک انفعال یا واکنش زودگذر نیست؛ بلکه سازوکاری وجودی است که مانع از فروپاشی معنا در ذهن مجاهد می‌شود. در واقع، این امید است که به انسان امکان می‌دهد در دل بحران، به جای فروغلتیدن در ورطه یأس، کنشی هدفمند و آگاهانه داشته باشد».

وی در بعد انسان‌شناختی، به دوگانه «خوف و رجا» اشاره کرد و افزود: «در جنگ، عنصر خوف (ترس از مرگ و شکست) به طور طبیعی تقویت می‌شود. اگر این خوف با عنصر رجا (امید) موازنه نشود، به انفعال می‌انجامد. دستورات قرآنی نظیر “سست نشوید” و “اندوهگین نشوید” در واقع نوعی تنظیم‌گری برای حفظ تعادل وجودی و جلوگیری از بی‌عملی است».

این استاد دانشگاه با تبیین سطح الهیاتی امید، بر باور به «نصرت الهی» تأکید کرد و گفت: «اطمینان مؤمن به پیروزی، ریشه در وعده‌ای قطعی و تخلف‌ناپذیر دارد، نه خوش‌بینی‌های مبتنی بر محاسبات احتمالی. این باور، افق زمانی مقاومت را گسترش می‌دهد؛ به طوری که مؤمن پیروزی را تنها در لحظه حال نمی‌بیند، بلکه آن را در امتداد سنت‌های تاریخی الهی تفسیر می‌کند. به همین دلیل، حتی شکست‌های ظاهری نظیر آنچه در جنگ احد رخ داد، در این چارچوب باعث بازسازی امید و تقویت خودآگاهی می‌شود، نه فروپاشی روانی».

دکتر محصص در تحلیل لایه‌های معرفتی امید اظهار داشت: «در میدان جنگ، داده‌های حسی مانند کمبود تجهیزات یا نابرابری نیروها ممکن است ناامیدکننده باشند؛ اما قرآن با دعوت به ایمان به غیب، یک چارچوب تفسیری جایگزین ارائه می‌دهد. در این نگاه، واقعیت به آنچه دیده می‌شود محدود نیست. امید در اینجا نتیجه یک فهم خاص از جهان و باور به نظم الهی حاکم بر تاریخ است که در آن، غلبه نهایی همواره با “حق” است».

از منظر جامعه‌شناسی، دکتر محصص امید را یک «سرمایه اجتماعی نامرئی» توصیف کرد که از فرسایش روانی و تعارضات داخلی جامعه در زمان جنگ جلوگیری می‌کند. وی تصریح کرد: «جنگ ساختارهای جامعه را تحت فشار قرار می‌دهد. اگر امید جمعی تضعیف شود، انسجام اجتماعی فرو می‌پاشد. قرآن با تأکید بر صبر جمعی و عدم تنازع، در حال تقویت زیرساخت‌های همبستگی است. جامعه امیدوار، توان سازمان‌دهی خود را حفظ می‌کند، در حالی که جامعه مأیوس، به سرعت دچار واگرایی می‌شود».

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، پیوند امید با سایر فضایل اخلاقی را کلیدی دانست و گفت: «صبر بدون امید، تحملی فرساینده است و توکل بدون امید، به انفعال بدل می‌شود. در منظومه اخلاقی قرآن، امید “موتور محرک” است که به سایر فضایل معنا می‌دهد. از این رو، ناامیدی در برخی آیات به عنوان نشانه‌ای از گسست در ایمان و اختلال در نظام اخلاقی نکوهش شده است».

وی در پایان خاطرنشان کرد که این امید، کارکردی کاملاً عملیاتی در صحنه نبرد دارد: «مضامینی همچون پیروزیِ گروه‌های اندک بر سپاهیان بزرگ، بازتعریفی از معادلات قدرت ارائه می‌دهند که به نیروها اجازه می‌دهد از محدودیت‌های مادی فراتر روند. بنابراین، امیدواری در جنگ، یک ساختار پایدار در نظام رفتاری مؤمنان است که منجر به “پایداری فعال” و کنش پیروزمندانه در مسیر کمال می‌شود».

انتهای پیام/