هشدار درباره شب‌بیداری‌های کنکوری

سلمان علوی، روانشناس بالینی، در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با استرس امتحانات و کنکور، گفت: زمانی که درباره استرس امتحان صحبت می‌شود، افراد باید توجه داشته باشند که استرس و اضطراب همیشه پدیده‌ای منفی نیستند؛ در بسیاری از موارد اگر فرد هیچ میزان استرس و اضطرابی نداشته باشد، انگیزه کافی برای مطالعه، یادگیری و آمادگی بیشتر را نیز نخواهد داشت. بنابراین این تصور که استرس در همه ابعاد خود ناراحت‌کننده و زیان‌آور است، تصور درستی نیست.

وی افزود: مقدار مشخصی از استرس برای همه افراد لازم است. به‌ویژه در ایام امتحانات، وجود میزان متعادلی از استرس می‌تواند به افزایش دقت و تمرکز کمک کند. با این حال، زمانی که استرس از حد طبیعی فراتر رود و به عاملی برای ایجاد مشکل تبدیل شود، شرایط متفاوت خواهد بود. هنگامی که فرد دچار بی‌خوابی می‌شود، احساس فشار شدید می‌کند، دمای بدنش افزایش می‌یابد یا با مشکلات جسمی و روان‌شناختی مواجه می‌شود، دیگر استرس نه‌تنها کمکی به پیشرفت او نمی‌کند، بلکه می‌تواند مانع عملکرد مناسب وی نیز شود.

این روانشناس بالینی ادامه داد: استرس شدید به دلیل همراه بودن با ترشح هورمون‌ها و ناقل‌های عصبی مختلف در بدن، می‌تواند فرآیند یادگیری را مختل کند. به عبارت دیگر، زمانی که میزان استرس بیش از حد افزایش پیدا کند، عملکرد فرد تحت تأثیر قرار می‌گیرد و کیفیت یادگیری کاهش می‌یابد. به همین دلیل، استرس در سطح متوسط و متعادل مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما نباید از حد مشخصی فراتر برود.

علوی درباره دلایل افزایش استرس در میان دانش‌آموزان و دانشجویان گفت: یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد استرس این است که برخی افراد دقیقاً نمی‌دانند چه مطالبی را باید مطالعه کنند. برای مثال، ممکن است دانش‌آموزی بگوید کلاس‌های ما به‌صورت آنلاین برگزار شده و مطالب را به‌خوبی یاد نگرفته‌ایم و اکنون هم نمی‌دانیم برای امتحان باید چه بخش‌هایی را بخوانیم. در چنین شرایطی لازم است فرد از معلمان، مدرسه یا هر منبع معتبری کمک بگیرد تا ابهامات خود را برطرف کند.

وی افزود: بسیاری از مواقع، خود ابهام عامل اصلی افزایش استرس است. زمانی که فرد نمی‌داند چه چیزی در انتظار اوست، ذهنش موضوع را بزرگ‌تر از واقعیت تصور می‌کند. اما وقتی اطلاعات دقیق به دست می‌آورد و متوجه می‌شود که حجم مطالب یا میزان دشواری امتحان آن‌گونه که تصور می‌کرده نیست، بخش قابل توجهی از اضطراب او کاهش پیدا می‌کند.

این روانشناس بالینی با تأکید بر اهمیت برنامه‌ریزی در دوران امتحانات اظهار کرد: داشتن یک برنامه زمان‌بندی مشخص برای مطالعه اهمیت بسیار زیادی دارد. برخی افراد تصور می‌کنند هر زمان که فرصت پیدا کردند می‌توانند درس بخوانند، در حالی که این روش معمولاً کارآمد نیست. افراد علاوه بر مطالعه، به خواب کافی، ورزش و تغذیه مناسب نیز نیاز دارند و همه این موارد باید در برنامه روزانه آنها دیده شود.

وی ادامه داد: تغذیه مناسب تأثیر بسیار مهمی بر عملکرد ذهنی و روانی افراد دارد. همچنین برای کاهش استرس لازم است برنامه‌ای منظم و مدون در طول روز وجود داشته باشد. البته ساعت شروع مطالعه برای همه افراد یکسان نیست. برخی افراد از ساعت هشت صبح مطالعه خود را آغاز می‌کنند و برخی دیگر از ساعت ده. نمی‌توان یک قانون کلی برای همه افراد تعیین کرد، اما آنچه اهمیت دارد حفظ نظم در برنامه روزانه است.

علوی با اشاره به اهمیت خواب شبانه تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که نباید نادیده گرفته شود، خواب شبانه است. تحقیقات نشان می‌دهد کاهش خواب شبانه در دانش‌آموزان و دانشجویانی که در حال مطالعه هستند، می‌تواند پیامدهای منفی متعددی به همراه داشته باشد.

وی در پاسخ به این پرسش که برخی افراد تنها در ساعات پایانی شب و نیمه‌شب توانایی تمرکز و مطالعه دارند، گفت: سبک مطالعه و سبک زندگی قابل تغییر هستند و در واقع نوعی عادت محسوب می‌شوند. همان‌طور که برخی افراد به مطالعه در روز عادت می‌کنند و برخی دیگر در شب، این موضوع نیز یک مهارت اکتسابی است که از طریق آموزش، تمرین و تکرار شکل می‌گیرد.

این روانشناس بالینی افزود: اگر فردی عادت کرده باشد فقط در ساعات پایانی شب درس بخواند، نمی‌توان انتظار داشت که از فردای آن روز به‌طور کامل برنامه خود را تغییر دهد. با این حال، شواهد علمی نشان می‌دهد افرادی که به‌صورت مداوم تا نیمه‌شب یا ساعات پایانی شب بیدار می‌مانند و مطالعه می‌کنند، در بلندمدت با آسیب‌هایی مواجه خواهند شد. ممکن است این شیوه برای یک شب، چند شب، یک هفته یا حتی یک ماه مشکل جدی ایجاد نکند، اما در درازمدت قطعاً سلامت جسمی و روانی فرد را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

وی ادامه داد: خواب مفید و باکیفیت که بتواند اثرات مثبت جسمی و روان‌شناختی بر بدن داشته باشد، باید در زمان مناسب خود اتفاق بیفتد. پژوهش‌های علمی متعددی در این زمینه انجام شده و نتایج آنها نشان می‌دهد افراد باید در ساعات شب خواب کافی داشته باشند. اینکه فرد تا پنج صبح بیدار بماند و سپس تا ساعت ۹ یا ۱۰ صبح بخوابد و این وضعیت را به یک روال دائمی تبدیل کند، روشی کاملاً نادرست است.

علوی با اشاره به تغییر عادات رفتاری اظهار کرد: تحقیقات روان‌شناسی نشان می‌دهد ایجاد یک عادت جدید و مثبت نیازمند زمان، تمرین و استمرار است. بنابراین افرادی که می‌خواهند شیوه مطالعه یا سبک زندگی خود را اصلاح کنند، باید این تغییرات را به‌صورت تدریجی و مستمر دنبال کنند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به موضوع انتخاب رشته و آینده تحصیلی دانش‌آموزان گفت: لازم است از سال‌های قبل، شناخت کافی از علایق، توانایی‌ها و ویژگی‌های شخصیتی دانش‌آموزان صورت گیرد تا آنها بتوانند مسیر تحصیلی مناسب خود را انتخاب کنند. هدایت تحصیلی صحیح می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا براساس مهارت‌ها و علاقه‌مندی‌های خود مسیر مناسبی را انتخاب کرده و در آن موفق‌تر عمل کنند.

این روانشناس بالینی با تأکید بر اهمیت واقع‌بینی نسبت به کنکور اظهار کرد: باید بپذیریم که کنکور مهم است، اما همه زندگی نیست. البته این جمله به معنای بی‌اهمیت بودن کنکور یا درس خواندن نیست. موفقیت در کنکور و تحصیلات دانشگاهی می‌تواند در آینده شغلی و درآمد افراد نقش مهمی داشته باشد، اما نباید تمام ارزش و موفقیت یک انسان را صرفاً به نتیجه کنکور محدود کرد.

وی افزود: این نکته را بیشتر باید به والدین یادآوری کرد. متأسفانه برخی خانواده‌ها فشار زیادی به فرزندان خود وارد می‌کنند و موفقیت را تنها در قبولی دانشگاه‌های دولتی می‌بینند. این در حالی است که شرایط آموزشی و رقابت‌های کنونی نسبت به گذشته تفاوت‌های زیادی پیدا کرده است. هرچند هنوز هم دانش‌آموزان بسیاری با تلاش فراوان به موفقیت‌های چشمگیری دست پیدا می‌کنند، اما نباید فراموش کرد که فشار بیش از حد می‌تواند آثار منفی بر سلامت روان آنها داشته باشد.

علوی در پایان و در جمع‌بندی این گفت‌وگو اظهار کرد: درس خواندن و یادگیری، چه برای کنکور و چه برای امتحانات پایان ترم، یک فرآیند چندعاملی است و تنها با افزایش ساعت مطالعه محقق نمی‌شود. برنامه‌ریزی منظم، خواب کافی، ورزش، تغذیه مناسب و مدیریت صحیح زمان، همگی در کنار یکدیگر اهمیت دارند. اگر فرد برنامه مشخصی داشته باشد و مسیر پیش روی خود را به‌درستی بشناسد، می‌تواند با آرامش بیشتری مطالعه کند و نتایج بهتری به دست آورد.

وی تأکید کرد: استرس بیش از حد نه‌تنها کمکی به موفقیت افراد نمی‌کند، بلکه می‌تواند به عاملی بازدارنده تبدیل شود. به همین دلیل، افرادی که احساس می‌کنند میزان اضطراب آنها از حد طبیعی فراتر رفته است، بهتر است برای دریافت کمک تخصصی به روان‌شناس یا روان‌پزشک مراجعه کنند.