سوغات آموزش آنلاین برای دانش‌آموزان؛ افت تحصیلی، افسردگی و اضطراب

خبرگزاری تسنیم- زینب سلمانی: مدارس شهر تهران در سال تحصیلی گذشته، 35 روز تعطیل و به‌صورت غیرحضوری اداره شده‌اند؛ آلودگی هوا و برودت هوا از جمله دلایل این تعطیلی‌ها بوده است. در سال جاری نیز بار دیگر به‌دلیل آلودگی، سرما و ناترازی انرژی شاهد تعطیلی و مجازی شدن مدارس بوده‌ایم.

این آمار به‌روشنی نشان می‌دهد دانش‌آموزان به‌جای حضور در فضای مدرسه و بهره‌مندی از آموزش حضوری، روزهای زیادی در بستر آنلاین مشغول تحصیل شده‌اند. همین شرایط، یک پرسش جدی را پیش‌روی نظام آموزشی قرار می‌دهد: آیا آموزش آنلاین می‌تواند نسخه‌ای باشد که تعطیلی مدارس را به‌طور کامل پوشش دهد؟

بر اساس نظر روان‌شناسان و کارشناسان علوم تربیتی، آموزش حضوری ویژگی‌هایی دارد که هیچ ابزار دیجیتالی نمی‌تواند جایگزین کامل آن شود.

آرزو معصومیان، روانشناس حوزه بالینی، در این‌باره می‌گوید: یکی از مزیت‌های آموزش حضوری این است که معلم به‌صورت مستقیم متوجه می‌شود دانش‌آموزان مطالب مطرح‌شده را یاد گرفته‌اند یا خیر؛ این موضوع از طریق واکنش‌ها، حالات چهره و تعاملات دانش‌آموزان در کلاس قابل درک است.

اشاره دکتر معصومیان به این نکته‌ اساسی است؛ غیرحضوری شدن مدارس می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در افت تحصیلی دانش‌آموزان داشته باشد؛ موضوعی که آمارها نیز آن را تأیید می‌کنند.

از سال 1398 و هم‌زمان با شیوع کرونا و انتقال آموزش به بستر آنلاین، روند افت تحصیلی به‌وضوح قابل مشاهده است. بررسی نمرات نهایی دانش‌آموزان سال دوازدهم این فرضیه را تقویت می‌کند.

میانگین نمرات نهایی دانش‌آموزان رشته علوم تجربی در سال 1398، 13.77 بوده که این عدد در سال 1403 به 12 کاهش یافته است.

در رشته ریاضی نیز میانگین نمرات از 13.28 در سال 1398 به 11.82 در سال 1403 رسیده است.

همچنین در رشته علوم انسانی، میانگین نمرات از 10.76 در سال 1398 به 9.13 در سال 1403 کاهش یافته است.

وزیر آموزش‌وپرورش نیز این موضوع را تأیید کرده است. علیرضا کاظمی در نیمه مهرماه امسال، در پاسخ به نماینده بافق درباره علت افت تحصیلی دانش‌آموزان، یکی از عوامل اصلی را تعطیلی مدارس عنوان کرد و گفت: تعطیلی‌های ناخواسته تأثیر زیادی در افت تحصیلی دانش‌آموزان داشته است.

آموزش مجازی چه ایراداتی دارد؟

اینکه چرا آموزش مجازی نمی‌تواند ابزار کاملاً مناسبی برای یادگیری باشد، پرسشی است که کارشناسان علوم تربیتی به آن پاسخ داده‌اند. در این زمینه، وحیده آدینه‌محمدی، کارشناس آموزشی و علوم تربیتی، می‌گوید: سازگار شدن با سبک‌های جدید یادگیری برای برخی دانش‌آموزان دشوار است. بسیاری عادت به یادگیری حضوری دارند و نمی‌توانند به‌سرعت خود را با محیط‌های دیجیتال و شیوه‌های غیرحضوری وفق دهند. این مسئله می‌تواند منجر به کاهش کیفیت یادگیری، خستگی ذهنی و حتی ترک تحصیل شود.

وی یکی دیگر از جنبه‌های منفی آموزش آنلاین را «فضای مزاحم» می‌داند و توضیح می‌دهد: حضور در خانه باعث می‌شود دانش‌آموز در معرض عوامل حواس‌پرتی مانند تلویزیون، تلفن همراه، بازی‌های ویدیویی و حتی مسئولیت‌های خانگی قرار گیرد؛ عواملی که تمرکز را کاهش داده و یادگیری مؤثر را مختل می‌کنند.

افت تحصیلی تنها پیامد آموزش آنلاین نیست. موضوع استرس ناشی از آموزش مجازی نیز در پژوهش‌های جهانی مورد توجه قرار گرفته است. گزارش گروه آموزشی IDRA در آمریکا نشان داده بیش از 71 درصد دانش‌آموزان، آموزش از راه دور را نسبت به آموزش حضوری استرس‌زاتر می‌دانند. همچنین پژوهشی در دانشگاه کالیفرنیای دیویس نشان داده نوجوانانی که به‌طور تمام‌وقت آنلاین تحصیل کرده‌اند، نسبت به هم‌کلاسی‌های حضوری خود احساس ارتباط اجتماعی کمتری داشته و مشکلات بیشتری در حوزه سلامت روان گزارش کرده‌اند.

در کنار افت تحصیلی، آسیب‌های اجتماعی واردشده به دانش‌آموزان، به‌ویژه در دوره ابتدایی، موضوعی است که باید هم‌وزن مسائل آموزشی به آن توجه شود.

جنبه های منفی آموزش مجازی از نگاه روانشناسی

سحر قناعتی، روانشناس، با تأکید بر نقش بی‌بدیل آموزش حضوری در رشد همه‌جانبه کودکان می‌گوید: حضور دانش‌آموزان در محیط مدرسه، به‌ویژه در سال‌های ابتدایی، یکی از ارکان اصلی رشد اجتماعی، هیجانی و شخصیتی آنان است و بخش مهمی از فرآیند اجتماعی‌شدن از طریق تعامل مستقیم با همسالان و معلمان شکل می‌گیرد.

به گفته وی، کاهش حضور فیزیکی کودکان در مدرسه، فرصت تجربه تعاملات واقعی، شکل‌گیری حس تعلق به گروه همسالان و یادگیری مهارت‌های اجتماعی را محدود می‌کند؛ مهارت‌هایی که از طریق آموزش آنلاین و ارتباطات مبتنی بر صفحه‌های دیجیتال به‌طور کامل قابل جایگزینی نیستند.

واقعیت این است که غیرحضوری شدن مدارس، تنها حذف یک کلاس فیزیکی نیست؛ بلکه محدود شدن فرصت تجربه تعاملات واقعی است. وقتی دانش‌آموز از فضای مدرسه دور می‌شود، حس تعلق به جمع همسالان، تمرین کار گروهی و یادگیری مهارت‌های اجتماعی کمرنگ می‌شود؛ مهارت‌هایی که به باور روان‌شناسان، صفحه‌های دیجیتال هرگز نمی‌توانند جایگزین کامل آن‌ها باشند.

قناعتی مدرسه را «فضایی امن برای تمرین هیجانات» می‌داند؛ جایی که کودک می‌تواند ترس، استرس، رقابت و حتی ناکامی را تجربه کند و شیوه مدیریت آن‌ها را بیاموزد. از نگاه وی، همین مواجهه‌های روزمره، تاب‌آوری روانی را تقویت کرده و کیفیت تحصیلی را ارتقا می‌دهد. دانش‌آموزانی که در بستر تعاملات اجتماعی رشد می‌کنند، هنگام افت درسی درمواجهه با چالش‌ها، اضطراب کمتری را تجربه کرده و توان بیشتری برای مدیریت احساسات خود دارند.

این روانشناس همچنین بر نقش «حس تنها نبودن» در جمع همسالان تأکید می‌کند؛ احساسی که می‌تواند اضطراب را کاهش داده و اعتمادبه‌نفس را افزایش دهد. مفاهیمی مانند استقلال، هدفمندی، ابراز نظر، کار تیمی و رقابت سالم تحصیلی و ورزشی، عمدتاً در بستر تعاملات حضوری شکل می‌گیرد، نه پشت یک صفحه نمایش.

وی با اشاره به نظریه‌های نوین یادگیری یادآور می‌شود آموزش امروز بیش از آنکه مبتنی بر شنیدن باشد، بر مشاهده و یادگیری اجتماعی استوار است. دانش‌آموزان بیش از آنچه می‌شنوند، از آنچه می‌بینند می‌آموزند و الگوگیری از معلمان در فضای واقعی مدرسه نقشی کلیدی در این فرآیند دارد؛ نقشی که با کمرنگ شدن آموزش حضوری دچار اختلال می‌شود.

قناعتی در ادامه نسبت به افزایش حضور دانش‌آموزان در فضای مجازی هشدار می‌دهد و می‌گوید: کودکی دوره تحرک، تجربه طبیعت و تعامل چهره‌به‌چهره است و وابستگی به آموزش آنلاین در این دوره می‌تواند پیامدهایی مانند بروز مشکلات حسی، کاهش کنترل هیجانات و افت توان تحلیل منطقی را در پی داشته باشد.

در عین حال، هیچ‌یک از کارشناسان ابزارهای آنلاین را به‌طور مطلق نفی نمی‌کنند. آنان معتقدند آموزش دیجیتال می‌تواند مکمل مناسبی در کنار آموزش حضوری باشد؛ اما جایگزینی کامل آن با حضور فیزیکی دانش‌آموزان، خطری است که آثارش شاید نه امروز، بلکه در سال‌های نوجوانی و جوانی آشکار شود؛ زمانی که وقفه در رشد اجتماعی و هویتی، خود را در کاهش توان حضور مؤثر در جامعه نشان خواهد داد.

موضوع تعطیل کردن مدارس و برگزاری کلاس های درس به صورت مجازی بیش از 6 سال است که مسئله آموزش و پرورش شده و در این سالها هیچ برنامه ای برای مدیریت این تعطیلی ها از سوی آموزش و پرورش وجود نداشته است تا جایگزینی برای این غیر حضوری شدن اعم از کلاس های جبرانی در سایر روزهای تعطیل یا جا به جا کردن بخشی از تعطیلات تابستانی با ایامی در پاییز و زمستان ایجاد شود.

انتهای پیام/