وقتی خون تاریخ را بیدار می‌کند

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم دکتر زهره باقریان عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده در گفت‌وگوی با تسنیم به بررسی این پرسش بنیادین پرداخت که چگونه در سنت تشیع، شهادت رهبر می‌تواند سرچشمه‌ای برای بیداری جمعی و استمرار مسیر تاریخی یک امت باشد و پس از فقدان رهبر شهید سرنوشت جامعه اسلامی چه می­شود؟

دکتر زهره باقریان در ابتدای این گفت و گو  اذعان کرد بخش قابل توجهی از نظریات مدرن علوم اجتماعی، جامعه را مجموعه‌ای از افراد مستقل می‌دانند و در همین راستا بر شخصیت رهبران و کاریزمای فردی آنان در شکل‌گیری جنبش‌ها تأکید دارند. ایشان با ذکر نمونه‌هایی از اندیشه جامعه‌شناس مشهور ماکس وبر توضیح داد که رهبری کاریزماتیک چگونه می‌تواند جمعیت را در مسیر ویژه‌ای بسیج کند اما هشدار می‌دهد که با حذف کاریزما، جنبش‌ها معمولاً دچار رکود و فروپاشی می‌شوند و تجربه تاریخی در جوامع مختلف نیز صحت این نظریه را تأیید می‌کند زیرا بسیاری از حرکت‌های اجتماعی که بر محور یک چهره شکل گرفته‌اند با فقدان آن چهره دچار بحران رهبری و تفرّق می‌شوند. اما در سنت اسلامی به‌ویژه در تجربه تاریخی تشیع با منطق دیگری مواجه هستیم چرا که در این جهان‌بینی، جامعه صرفاً مجموعه‌ای از افراد مستقل نیست بلکه کلیتی معنادار و یک پیکره زنده تاریخی است. و  این منطق تمدن کلیت‌گرای متعهد می­باشد. تمدنی که در آن، فرد هویت خویش را از نسبت با امت و رسالت اخلاقی آن به دست می‌آورد و مفهوم امت در اندیشه اسلامی فراتر از اجتماع قراردادی است و به شبکه‌ای از انسان‌هایی اشاره دارد که بر پایه ایمان، آرمان و تعهد جمعی به هم پیوسته‌اند.

وی در ادامه افزود: در چنین ساختاری، رهبری نیز تنها شأن مدیریتی ندارد. رهبر در سنت اسلامی امام و ولی است یعنی تجسم مسیر و نشانه استمرار تاریخی آن و رابطه امت با رهبر در چنین سنتی تنها سیاسی نیست بلکه ساحتی اعتقادی و وجودی دارد. این رابطه  شاعرانه یا صرفاً احساسی نیست بلکه پیوندی ساختاری است که امت را در سطحی از معنا و مسئولیت گرد هم می‌آورد.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده با اشاره به مفاهیم جامعه‌شناسانه امر مقدس یادآور شد که آن چه دورکیم مقدس می‌نامد و آن چه پیتر برگر سقف معنایی می‌خواند در سنت تشیع در پیوند سه مؤلفه امت، امامت و شهادت تبلور می‌یابد و رهبر در چنین جامعه‌ای تنها یک فرد نیست بلکه گره‌گاه حافظه تاریخی، افق معنوی و مسیر اخلاقی امت است.

دکتر باقریان در پاسخ به پرسش این که آیا با شهادت رهبر، مسیر نیز پایان می‌یابد؟ تأکید کرد که تجربه تشیع پاسخی دیگر می‌دهد و تصریح کرد: گاه شهادت رهبر نه نقطه پایان بلکه آغاز مرحله‌ای نوین است و بارزترین نمونه تاریخی آن صحنه کربلاست چرا که عاشورا لحظه‌ای است که می‌توان سازوکار این تداوم را در اوج خلوص مشاهده کرد. اگر عاشورا را با منطق سیاست فردمحور بررسی کنیم تحلیل به ظاهر ساده است؛ رهبری عدالت‌خواه بر حاکمی ستمگر می‌شورد و قیام رخ می‌دهد و با شهادت رهبر، حرکت پایان می‌پذیرد اما تاریخ مسیری دیگر را رقم زده است. بیش از چهارده قرن گذشته و همچنان نام حسین علیه‌السلام قلب تپنده هویت شیعیان است و «کاریزمای امام حسین نه تنها با شهادت ایشان پایان نیافت بلکه در سطحی فراتاریخی تثبیت شد و به الگویی دائمی بدل گشت.

عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و حانواده  سپس دو سازوکار این انتقال تاریخی را برشمرد: نخست، روایت عاشورا که در حافظه جمعی مسلمانان ثبت شد و دوم، آیین‌ها و مناسکی که این حافظه را در بستر زمان تداوم بخشید. مراسم محرم، مجالس سوگواری و شعائر عزاداری عاشورا را از یک واقعه تاریخی به تجربه‌ای زنده تبدیل کرده‌اند. و این آیین‌ها کارکردی فراتر از روایت دارند، آن‌ها انرژی اخلاقی و هویتی خلق می‌کنند و جامعه را در برابر فراموشی محافظت می‌نمایند.

وی در ادامه با اشاره به موج حرکت‌های اجتماعی پس از عاشورا از قیام توّابین تا قیام مختار اظهار کرد:شهادت حسین علیه‌السلام مشروعیت حکومت اموی را از درون تهی کرد و پایه‌های آن را فرسود که این روند نشان می‌دهد چگونه خون یک رهبر الهی می‌تواند جریانی از بیداری را در پهنه جامعه جاری سازد. اما باید یاد آور شد فرهنگ شیعی منطق روشنی را از این تجربه تاریخی استخراج کرده است و آن این سات :«شهادت مظلومانه، سرمایه اجتماعی می‌آفریند.» و شهید در چنین فرهنگی نه تنها فردی از دست‌رفته نیست بلکه به نماد یک آرمان و به محور شکل‌گیری همبستگی جمعی تبدیل می‌شود و پیامد این منطق ظهور نسل‌های تازه‌ای از کنشگران اجتماعی است که خود ادامه‌دهنده راه شهید است. جامعه‌ایی که با فرهنگ عاشورایی رشد یافته است فقدان رهبر را در چارچوب نبرد حق و باطل می‌بیند و در چنین فرهنگ و سنتی، شهادت رهبر نه خاموشی که تداوم مسیر است و این جامعه شهادت را مرحله‌ای از حرکت می­داند، همان‌گونه که عاشورا به جای پایان راه، آغاز بیداری امت شد.

باقریان در پایان تأکید کرد عاشورا به ما آموخت که گاهی یک شهادت، آغاز یک تاریخ است و  در جامعه‌ای که بر حافظه جمعی و آرمان‌های ایمانی استوار است شهادت رهبر موجب گسست نمی‌شود بلکه ریشه آرمان‌ها را عمیق‌تر می‌کند و مسیر تازه‌ای می‌گشاید، مسیری که امت را در تداوم تاریخ خویش استوار نگاه می‌دارد.

انتهای پیام/