رمضان؛ فصل درمان بحران هویت در عصر حیرانی

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، خانم دکتر معصومه ظهیری استاد حوزه علمیه خواهران  درباره نقش رمضان در حل بحران‌های هویتی سخن گفت. مشروح این سخنرانی در ادامه می‌آید.

در ماه مبارک رمضان، انسان به تأمل در سه ساحت کلیدی دعوت می‌شود نخست، فضیلت‌های زمانی این ماهِ مهمانی خداوند که به آن «شهرُ القرآن» و «ضیفُ الرحمن» گفته می‌شود؛ دوم، موقعیت خویش به عنوان مهمان الهی و آمادگی‌های لازم برای ورود به این سفره نشینی معنوی؛ و سوم، آثار و برکاتی که پروردگار حکیم در موقعیت‌های زمانی و مکانی خاص برای بندگانش نصیب و مقرر فرموده است. این گزارش تحلیلی، بر اساس بیانات یک کارشناس برجسته دینی، به واکاوی فلسفه عبادات الهی، ریشه‌های بحران هویت در دنیای معاصر و نقش محوری ماه رمضان در درمان این بحران‌ها می‌پردازد. رمضان نه تنها فرصتی برای روزه و نماز است، بلکه برنامه‌ای جامع برای بازسازی فطرت انسانی، تقویت اراده و ایجاد پیوندهای استوار میان فرد، خانواده و جامعه در برابر توفان‌های عصر حیرانی و ضلالت قرار می‌دهد.

خداوند تبارک و تعالی، خالق و حکیم مطلق است و هر آنچه از اوامر، نواهی، احکام، اخلاق و معارف الهی وضع کرده، دارای دلیل، برهان، آثار و فواید بی‌شمار است. این دستورات الهی ـ چه عبادات تعبدی مانند نماز و روزه و چه توصیه‌های ارشادی مانند اخلاق نیکو ـ نه تنها برای سعادت فردی انسان سودمندند، بلکه در بُعد خانوادگی و اجتماعی نیز منشأ برکت، امنیت و پیشرفت می‌گردند. هم آثار دنیوی دارند و هم اخروی؛ هم جلب منفعت می‌کنند و هم دفع ضرر.

برای درک بهتر، به مثال ساده‌ای توجه کنید: انسانی که در خلوت شبانه به نماز، دعا، نیایش و عبادت می‌ایستد، نخستین اثر آن، آرامش درونی، رضایتمندی نفس و تغذیه روحی است. این بُعد فردی، انسان را از اضطراب، پوچی و پراکندگی‌های روانی نجات می‌دهد و او را به منبع انرژی پایدار متصل می‌سازد. اما این تغذیه معنوی، در جمع خانواده سرریز می‌شود؛ انسانی که روحش را سیراب کرده، حضورش در خانه حامل انرژی مثبت، محبت، صبر و جلب به خیر است. همان‌گونه که تغذیه جسمی مناسب حال انسان را شاداب می‌کند، تغذیه معنوی نیز او را به الگویی نیکو برای همسر و فرزندان تبدیل می‌نماید.

در سطح سوم، این انسانِ خودساخته و خانواده‌ساز، وقتی پا به عرصه اجتماع می‌گذارد، برای سعادت جمع تلاش می‌کند. رضایت و امنیت درونی‌اش به محیط پیرامون سرایت می‌یابد و او را به عاملی مؤثر در عدالت، همدلی و پیشرفت اجتماعی بدل می‌سازد. بنابراین، اوامر الهی محدود به اعتلای فردی نیست؛ بلکه شبکه‌ای پویا است که روابط فرد را در خانواده، خانواده را در جامعه و جامعه را در امت اسلامی اصلاح می‌کند. تک‌تک قطره‌های انسانی، چون به اقیانوس بی‌کران اجتماع بپیوندند، هم تأثیر می‌پذیرند و هم تأثیرگذار می‌شوند. منفعت‌ها و مصلحت‌ها از فرد به جامعه و بالعکس جریان می‌یابند و این، راز پایداری نظام الهی است.

از روزمرگی تا سراب‌های کاذب

دنیای معاصر، عالم حیرانی‌ها، ضلالت‌ها و بحران‌های هویتی است. انسانِ امروزی، گرفتار روزمرگیِ بی‌هدف شده؛ هدف‌گذاری‌های روزانه‌اش او را در چرخه‌ای تکراری محبوس کرده و اهداف میان‌مدت و بلندمدتش یا مبهم‌اند یا فاقد برنامه. طوفان مدها، نحله‌ها، فرقه‌ها، مکاتب فکری و روابط مرید و مراد کاذب، افسار او را به دست می‌گیرد و از این سراب به آن سراب می‌کشاند. بی‌پناهی معنوی، انسان را به جای چشمه زلال خالق، به سمت سراب‌هایی سوق می‌دهد که بحران هویت را مضاعف می‌کند.

انسانی که ذاتِ اصیل خویش را از هستی‌بخش نیافته، چگونه می‌تواند هستی‌بخش دیگران باشد؟ کسی که نقطه ثقل، اتکا، خودباوری و اعتمادبه‌نفسش بر پایه باور به خالق بنا نشده، در جامعه نیز نمی‌تواند نقشی مفید و پایدار ایفا کند. در عصر فناوری، این بحران عمیق‌تر شده؛ انسان، ابزاری چون هوش مصنوعی را که خود ساخته، بر خویش مسلط می‌سازد و هویت فطری‌اش را مصادره می‌کند. تسلیم ابزار شدن، نماد بردگی مدرن است؛ جایی که مخلوق بر خالقِ ظاهری خود برتری می‌یابد و انسان از مقام خلیفه‌الله تنزل می‌کند.

 قرآن کریم؛ هدی اقوم و شفا برای همه انس

قرآن مجید، «هدی للتی هی اقوم» و «شفا و رحمة» برای جهانیان است. خطاب عام «یا أیها الناس» آن، حتی غیرمسلمانان و بی‌دینان را فرا می‌خواند تا از ظرفیت‌های فطری خویش بهره گیرند. ماه رمضان، ظرف نزول این کتاب آسمانی، فرصتی برای بازگشت به خویشتن اصیل است: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ». عبادت حقیقی، انسان را از بردگیِ هواها و مخلوقات رها می‌سازد و به بندگیِ خالق بی‌نهایت بازمی‌گرداند. انسانِ خلیفه‌الله، همچون رایانه‌ای با ظرفیت‌های ناشناخته است؛ از تایپ ساده تا اتصال به جهان، همه بستگی به شناخت سازنده دارد. خداوند با فرمایش «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً»، به او امکان رشد بی‌حد و حصر را داده؛ رمضان، زمان فعال‌سازی این ظرفیت‌هاست.

پروردگار با قاعده لطف، انسان را نه در جبر مطلق (مانند فرشتگانِ عقل‌محض) و نه در اختیار رها (تحت سیطره غریزه) قرار داد. حجت درونیِ عقل و حجت بیرونیِ انبیا، قرآن و ائمه اطهار علیهم‌السلام، راه را بن‌بست‌ناپذیر ساختند. گمراهی، نتیجه قطع از این دو است: «أُولَئِکَ کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ». کسانی که حتی مهار غریزه را از کف می‌دهند، به ظلم، تعدی و امر به منکر می‌رسند.

 از خود تا عدالت اجتماعی

انسانِ خودآگاه، نخست به خویش خدمت می‌کند: انسان خوب بودن، شناخت راه و پرهیز از بن‌بست‌های خودساخته. دوم، در خانواده منبع محبت، انس و تربیت است. سوم، در جامعه برای عدالت، سعادت و دفع ضررها تلاش می‌نماید. حکایت پیامبران عظیم‌الحال ― که حتی برای موجودی «بی‌فایده» نیافتند ― یادآور این است که هیچ خلقی در هستی بی‌اثر نیست؛ انسان نیز باید نقش مفید خویش را بشناسد.

رمضان، ماه استغفار (نه همیشه از گناه صریح، بلکه از موانع رشد)، توبه و بازگشت به صراطِ واحد است. صراطِ مستقیم، راهِ مفرد فلاح است؛ مدهای کاذب، نحله‌ها و ولایتِ طاغوتی، بن‌بست‌اند. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود: «إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَةٌ فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا»؛ دل‌ها ظرف‌اند و جادارترین‌شان بهترین است. رمضان، زمان جادار کردن این ظرف برای دریافت فیوضات الهی است.

 ولایت الهی در برابر طاغوتِ مدرن

«اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ»؛ خدا ولیِ مؤمنان است و از تاریکی‌ها به نور می‌برد. در مقابل، «وَالَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ». طاغوتِ امروز، ایدئولوژی‌های انحرافی، مدها و فناوری‌های مسلط‌کننده است. رمضان، ماه ولایت‌باوری و سبک زندگی علوی است؛ شهادت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در این ماه، یادآور «نعمت اعظم» ولایت است. تقوا، از «وقایه» به معنای سپرگیری است؛ مراقبت از چشم، زبان، گوش و روابط. قرآن وعده می‌دهد: «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ». جامعهِ تقواپیشه، نه ظلم می‌کند و نه زیر بار ستم می‌رود؛ برکت آسمان و زمین بر آن گشوده می‌شود.

روزه، فراتر از ترک غذا، تقویت اراده از سحر تا مغرب است؛ خداوند به خوردنِ ما نیازی ندارد، بلکه نیت قربت و پیمان درونی ما را می‌جوید. همچون طواف حج که تمرین صبر در ازدحام است، روزه مدیریت خواهش‌ها را می‌آموزد؛ رمزِ مدیریت اقتصاد، سیاست و روابط خانوادگی. سفره افطار، محور انس خانوادگی است؛ گفت‌وگو، شوخی حلال، همدلی و ذکر خدا. صله رحم، دعوت اقوام و احسان به کودکانِ روزه‌دار، رمضان را شیرین می‌کند. حتی غیرروزه‌داران از تنوع سفره و فضای معنوی بهره می‌برند.

 رمضانِ اجتماعی؛ مسابقه احسان و همدلی

«فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ»؛ مسابقه در خیرافشانی، افطاری محله‌ای، قرض‌الحسنه و دلجویی از غمدیدگان. رمضان، عدالتی نرم اما عمیق در جامعه جاری می‌سازد؛ همدلی با نیازمندان و یاری‌گری، امت را به هم پیوند می‌زند. دعاها از خود آغاز می‌شود، به خانواده، مؤمنان و نعمت‌ها می‌رسد: «یُسَبِّحُ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِی الْأَرْضِ». جمعِ مومنان ― با کودکان پاک، پیران عبادت‌پیشه و تائبان ― محل استجابت است؛ دعای ابوحمزه، جوشن کبیر و ندبه، هم‌خوانی با تسبیح هستی است.

پیوند نام علی علیه‌السلام با رمضان، فراتر از تقارن تاریخی است؛ امام، نعمت اعظم است و امام‌شناسی، کلید درمان بحران سبک زندگی. شیعه باید در رفتار، اقتصاد و سیاست، علوی باشد تا از سبک زندگی‌اش، ولایت خوانده شود.

رمضان، ماهی برای انباشت معنوی و جلب رضایت حجت بن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف است. در غیبت کبری، دعای مستجاب امام بر امت نازل می‌شود؛ ماه ثبات قدم: «رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا». رمضان، انسان را از حیرانی به صراط مستقیم، از ضلالت به نور ولایت و از روزمرگی به حرکت کمالی می‌رساند؛ برای فرد، خانواده، جامعه و امت مهدوی.

انتهای‌پیام/