به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در پژوهشهای تاریخی، پیشینه راهاندازی کتابخانه در دو دوره بررسی میشود: دوره اول مربوط به کتابخانههای ایران باستان و دوره دوم، کتابخانههای دوران اسلامی. طبق گزارشهای تاریخی، در دوران باستان منابع علمی و مذهبی ایران در دو کتابخانه «گنج هاپیکان» و «دزی ناپشت» نگهداری میشد. براساس یافتههای باستانشناسی، ایرانیان برای نگهداری منابع خود از سخت و محکمترین اسباب و ابزار استفاده میکردند تا کتابخانهها از باد و باران نیابد گزند. یکی از مهمترین کتابخانههای ایران در این دوره تاریخی، مربوط به کتابخانه جندی شاپور در خوزستان بود که در زمانه خود بزرگترین کتابخانه دنیای باستان و نخستین کتابخانه عمومی پژوهشی در جهان شناخته میشد.
با ورود اسلام به ایران، تا مدتی از رونق کتابخانهها کاسته شد اما این روند با استقرار حکومت اسلامی و روی کار آمدن خلفای عباسی، به ویژه هارون و مأمون، رنگ دیگری به خود گرفت. اهمیت علم در نظر این خلفا، آغاز نهضت ترجمه و همچنین آشنایی مسلمانان با یافتههای علمی فراسوی مرزها سبب شد تا رونق به کتابخانههای جهان اسلام و به ویژه در ایران بازگردد. کتابخانههای بیتالحکمه در بغداد، عضدالدوله دیلمی در شیراز، نوح بن منصور سامانی در ماورءالنهر و صاحب بن عباد در ری از جمله مهمترین نمونههای کتابخانهها در جهان اسلام و ایران در این دوران بود.
در بررسی سیر تاریخی کتابخانهها در ایران، دوران پس از صفویه که آغاز آشنایی ایرانیان با جهان غرب و رفت و آمد به ممالک دیگر بود، فصل تازهای برای گسترش مراکز علمی و به ویژه کتابخانهها بود. بدین ترتیب ایجاد کتابخانهها به سبک جدید حدود 12 سال پس از تاسیس مدرسه عالی دارالفنون در سال 1231 آغاز شد؛ این مؤسسه و کتابخانه آغازگر فصل نویی در حرکت ایران از علوم قدیم به سمت علوم جدید بود و پایههای آموزش مدرن را در ایران ایجاد کرد.
73 سال بعد از تاسیس اولین کتابخانه در مدرسه دارالفنون یعنی در سوم شهریور 1316 هـ. ش، اولین کتابخانه ملی ایران در تهران، به صورت رسمی افتتاح شد. تاریخ ایران با کودتای رضاشاه پهلوی در اسفندماه 1299 وارد مرحله دیگری از تاریخ شد. در این دوره به دلیل افزایش سفرهای خارجی و ورود اروپاییان به ایران کتابخانهها نیز تحت تاثیر این تبادلات فرهنگی قرار گرفت و کتابخانههای سنتی جای خود را به کتابخانههای جدید و به سبک غربی دادند و حتی از نظر تقسیمبندی نیز تغییراتی در این کتابخانه به وجود آمد و به دنبال آن کتابخانههای ملی، کتابخانههای آموزشگاهی، کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی، کتابخانههای تخصصی، کتابخانههای مدارس دینی، کتابخانههای مساجد و اماکن مذهبی، کتابخانههای نابینایان، کتابخانههای کودکان و نوجوانان، کتابخانههای سیار و مراکز اطلاعرسانی به وجود آمدند.
اولین کتابخانه عمومی در ایران در سال 1305 در ساختمان بلدیه تهران تاسیس شد و بعدها در 16 مهر 1340 کتابخانه عمومی پارک شهر با گنجایش 250هزار جلد کتاب به عنوان نخستین کتابخانه شهر تهران افتتاح شد. روند ایجاد و تجهیز کتابخانه در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل افزایش قشر تحصیل کرده و دانشگاهی رشد قابل توجهی یافت.
انقلاب اسلامی که رویکردی فرهنگی داشت، زمینه عمومی شدن علم را با انحصاری که در دوره پهلوی وجود داشت، فراهم کرد. گسترش کتابخانههای عمومی، توجه ویژه به کتابخانههای کودک و نوجوان، راهاندازی کتابخانههای دانشگاهی و مساجد و … از جمله فعالیتهایی است که در این دوره تاریخی در زمینه توسعه عدالت فرهنگی انجام شد.
رشد قابل تأمل فضای کتابخانههای عمومی
به عنوان نمونه، در حال حاضر سه هزار و 697 باب کتابخانه عمومی در سطح کشور فعالیت میکند؛ این در حالی است که در سال 1357 تنها 373 باب کتابخانه عمومی در سراسر کشور فعالیت میکرد. این آمار حاکی از رشد 9 برابری تعداد کتابخانههای عمومی در ایران است.
بنا به گفته مسئولان نهاد کتابخانهها؛ تعداد کتابخانهها در سال 1357 بیشتر در مراکز استانها و شهرهای بزرگ مثل تبریز، اصفهان، تهران، مشهد بوده و بسیار به ندرت در مناطق محروم کتابخانهای وجود داشت، اما در حال حاضر بیش از 800 باب کتابخانه روستایی تحت پوشش نهاد کتابخانههای عمومی کشور در روستاها درحال فعالیت هستند.
افزایش حضور زنان در کتابخانهها
پیروزی انقلاب، بر گسترش فعالیتهای علمی و اجتماعی زنان تأثیر بسزایی گذاشت. زنان که پیش از این در یک زندگی سنتی عموماً تنها به امور خانه رسیدگی میکردند، پس از پیروزی انقلاب توانستند با ورود به مراکز علمی، سهم خود از فضای دانشگاهی و مشاغل مهم را افزایش دهند. به طوری که 52 درصد از جمعیت دانشجویی کشور به زنان تعلق دارد. این تحول فرهنگی و علمی، حضور زنان در مراکز علمی مانند کتابخانهها را افزایش داد. براساس گزارش نمافر از بررسی وضعیت عضویت در کتابخانههای عمومی کشور درسال 1402 به تفکیک جنسیت و نوع عضویت (زن نهادی، مرد نهادی و مشارکتی) بیانگر افزایش سهم آنها در کتابخانههای عمومی سطح کشور در قیاس با مردان است.
به عنوان نمونه، بر اساس دادههای نمافر از آمار عضویت زنان و مردان در کتابخانههای عمومی کشور در سال 1402، استان خراسان رضوی با مجموع 259,598 عضو بیشترین میزان عضویت را در سطح کشور دارد پس از آن استان تهران با 208218 و اصفهان با 161023 عضو در رتبه های بعدی قرار دارند.
کمترین میزان عضویت نیز به استان سیستان و بلوچستان با 38,353 عضو تعلق دارد. این اختلاف چشمگیر میتواند به تفاوت در دسترسی به زیرساختهای فرهنگی پراکندگی جمعیتی و سیاستهای فرهنگی استانی بازگردد. در تحلیل ترکیب جنسیتی عضویت مشاهده میشود که در تمامی استانها تعداد اعضای زن نهادی از اعضای مرد نهادی بیشتر است برای نمونه در تهران تعداد اعضای زن نهادی برابر با 117٬229 نفر و مرد نهادی 67,347 نفر است. همین نسبت در خراسان رضوی به ترتیب 117,995 زن و 75,281 مرد بوده است. این الگو در اکثر استانها مشاهده میشود و میتواند نشان دهنده مشارکت فرهنگی فعالتر زنان در قالب نهادهای آموزشی دانشگاهی با سایر سازمانهای رسمی باشد.
بنا بر دادههای نمافر؛ در بخش عضویت مشارکتی که شامل افرادی است که خارج از نهادهای دولتی یا آموزشی اقدام به عضویت کردهاند، استانهایی چون خراسان رضوی (66.322 نفر) یزد (22٬892 نفر) و فارس (21٬633 نفر دارای بیشترین آمار هستند. این رقم در استانهایی مانند گلستان (250) نفر کهگیلویه و بویراحمد (644 نفر) و مرکزی (1688) نفر) به طور قابل توجهی پایینتر است.
رشد 10 برابری مراکز فرهنگی کانون پرورش فکری
کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تا پیش از انقلاب، بر اساس آمار ارائه شده، حدود 28 کتابخانه کودک در تهران، 118 کتابخانه کودک در سایر استانها و 40 کتابخانه سیار وجود داشت. اغلب فعالیتهای این کتابخانهها و مراکز کانون متمرکز بر ارائه خدمات کتابداری بود. هرچند مراکز فرهنگی کانون پیش از انقلاب با هدف توسعه عدالت فرهنگی و پرورش نسل جدید راهاندازی شد، اما به گفته جمعی از نویسندگان و فعالان حوزه کودک، نگاه انحصارگرایانه این مراکز و فضای متفاوتی که بر آن حاکم بود، مانع از حضور مخاطبان از اقشار مختلف ایران در آن دوره میشد که عموماً پایبند به اعتقادات مذهبی و سنت بودند.
این فضا پس از پیروزی انقلاب شکسته شد و با ورود نویسندگان و خالقان آثار هنری از اقشار مختلف، مراکز کانون وارد دوره جدیدی شد که از آن با عنوان رنسانس کانون یاد میکنند. کانون امروزه بیش از هزار و 60 مرکز فرهنگی ثابت، سیار (شهری و روستایی) و پستی در سراسر ایران دارد و به شکل گستردهای با مخاطبان خود در ارتباط مستقیم است.
کانون پرورش فکری در حال حاضر محصولات و خدمات زیادی همچون کتاب و نشریات، فیلم (پویانمایی، مستند و …)، تئاتر و نمایش عروسکی، سرگرمیهای سازنده، اسباببازی و نرمافزارهای آموزشی و برگزاری جشنواره های مختلف و … دارد و دارای وسیعترین مراکزکتابخانههای کودکان و نوجوانان در ایران است. این مراکز در سراسر کشور، به ویژه مناطق روستایی، توسعه یافته است. فعالیت کتابخانههای کانون فراتر از امانت کتاب است و شامل برنامههایی مانندقصه گویی ، داستان نویسی،شعرخوانی ، نمایش فیلم، آموزش نقاشی و موسیقی، مسابقه، بازی و … است.
کتابخانههای کانون یکی از مراکز ویژه کودکان و نوجوانان در کشور است که در کنار کتابخانههای کودک نهاد کتابخانههای عمومی، کتابخانههای مدارس و فرهنگسراها برای ارائه خدمات کتابخانهای به این گروه سنی فعالیت میکند.
گسترش منابع و خدمات کتابخانهای از دیگر تحولات پس از انقلاب و تغییر رویکرد به کتابخانهها بود که از نمونههای موفق آن را میتوان به گسترش فضای کتابخانه ملی، ارائه خدمات کتابخانهای به روز و در سطح جهانی، ایجاد فضای تخصصی با گسترش تالارهای تخصصی و … اشاره کرد.
راهاندازی کتابخانههای تخصصی در کشور از دیگر نمونههای تحول به خدمات کتابخانهای و گسترش این فضا پس از انقلاب است.
انتهای پیام/
ثبت دیدگاه علمی و آموزشی