ملاک اهل‌ بیت در روزه عرفه؛ ثواب روزه یا حال دعا؟

خبرگزاری تسنیم،‌ سعید شیری: یکی از نمونه‌های قابل توجهِ تعارض ظاهری در روایات فقهی، مسئله «روزه روز عرفه» است. بخشی از روایات، بر فضیلت و آثار عظیم این روزه تأکید می‌کنند و در مقابل، دسته‌ای دیگر از روایات، اصل را بر دعا، تضرع و حفظ حال معنوی در روز عرفه می‌گذارند؛ به‌گونه‌ای که اگر روزه موجب ضعف در دعا شود، ترک آن را ترجیح می‌دهند. همین مسئله سبب شده در جمع میان اخبار، به ملاک‌ها و شرایط شخصی مکلف توجه ویژه‌ای شود.

از جمله روایات مؤکِّدِ روزه عرفه، روایت «ثواب الأعمال» است:

«صَوْمُ یَوْمِ التَّرْوِیَةِ کَفَّارَةُ سَنَةٍ وَ یَوْمِ عَرَفَةَ کَفَّارَةُ سَنَتَیْنِ» (من لا یحضره الفقیه، ج2، ص87)

امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «روزه روز ترویه کفاره یک سال است و روزه روز عرفه کفاره دو سال.» این روایت، به‌وضوح بر فضیلت عظیم روزه عرفه دلالت دارد و آن را عبادتی دارای آثار گسترده معنوی معرفی می‌کند.

در برابر، روایاتی وجود دارد که فضای دیگری را ترسیم می‌کنند. در «الکافی» آمده است:

«أَ مَا أَصُومُهُ الْیَوْمَ وَ هُوَ یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ» (الکافی، ج4، ص145)
از یکی از دو امام؛ امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام درباره روزه عرفه سؤال شد. حضرت فرمودند: «آیا من امروز را روزه بگیرم در حالی که روز دعا و درخواست است؟» در این روایت، محور اصلی نه «روزه»، بلکه «دعا و مسئلت» معرفی شده است؛ گویی ارزش روز عرفه بیش از هر چیز به حضور قلب و تضرع وابسته است.

روایت حنان بن سدیر نیز همین جهت را تقویت می‌کند:

«یَوْمُ عَرَفَةَ یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ فَأَتَخَوَّفُ أَنْ یُضْعِفَنِی عَنِ الدُّعَاءِ» (من لا یحضره الفقیه، ج2، ص87)

امام علیه‌السلام فرمودند: «روز عرفه، روز دعا و درخواست است و می‌ترسم روزه مرا از دعا ناتوان کند.» در ادامه نیز حضرت به احتمال اشتباه شدن روز عرفه با عید قربان اشاره می‌کنند؛ روزی که روزه در آن جایز نیست. این روایت نشان می‌دهد که حتی در عبادتی مستحب، حفظ کیفیت ارتباط معنوی با خداوند بر اصل عمل مقدم است.

با این حال، برخی روایات راه جمع را خود بیان کرده‌اند. محمد بن مسلم از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند:

«مَنْ قَوِیَ عَلَیْهِ فَحَسَنٌ إِنْ لَمْ یَمْنَعْکَ مِنَ الدُّعَاءِ … وَ إِنْ خَشِیتَ أَنْ تَضْعُفَ عَنْ ذَلِکَ فَلَا تَصُمْهُ» (الإستبصار، ج2، ص134)

«اگر توان آن را داری و مانع دعا نمی‌شود، خوب است روزه بگیری؛ اما اگر می‌ترسی که تو را از دعا ناتوان کند، روزه نگیر.» این روایت، در حقیقت، معیار اصلی را روشن می‌کند: روزه عرفه مطلوب است، اما نه به قیمت از دست رفتن حال دعا و مناجات.

در کنار این روایات، نقل دیگری نیز وجود دارد که بُعد دیگری از مسئله را نشان می‌دهد:

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَمْ یَصُمْ یَوْمَ عَرَفَةَ مُنْذُ نَزَلَ صِیَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ» (الکافی، ج4، ص146)

امام باقر علیه‌السلام فرمودند: «پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از نزول روزه رمضان، دیگر روز عرفه را روزه نگرفتند.» این روایت، در نگاه ابتدایی، با روایات فضیلت روزه عرفه تعارض دارد؛ اما فقها آن را بر شرایط خاص، ضعف ناشی از روزه، یا اهتمام بیشتر پیامبر به دعا و وقوف حمل کرده‌اند.

شیخ طوسی در «الاستبصار» با جمع میان این اخبار می‌نویسد که ترک روزه توسط پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله منافاتی با فضیلت آن ندارد؛ زیرا ممکن است حضرت به‌خاطر عذری روزه نگرفته باشند. سپس تصریح می‌کند که فضیلت روزه عرفه مخصوص کسی است که روزه، او را از دعا و مسئلت بازندارد، چرا که «فَإِنَّهُ یَوْمُ دُعَاءٍ وَ مَسْأَلَةٍ».

بنابراین جمع‌بندی نهایی روایات چنین است که در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، اصلِ روز عرفه بر دعا، تضرع و حضور قلب است؛ اگر روزه به این حقیقت کمک کند، مستحب و پرفضیلت است، و اگر مانع آن شود، ترک آن برتر خواهد بود.

انتهای‌پیام/