«سووشون»؛ کتابی که می‌گوید ایرانی‌ها چه بودند و چه شدند

خبرگزاری تسنیم: «گریه نکن خواهرم! در خانه‌ات درختی خواهد روئید و درخت‌هایی در شهرت و بسیار درختان در سرزمینت و باد پیغام هر درختی را به درخت دیگر خواهد رسانید و درخت‌ها از باد خواهند پرسید: در راه که می‌آمدی سحر را ندیدی!»

«سووشون»، نوشته زنده‌یاد سیمین دانشور اولین‌بار در سال 1348 منتشر و پس از آن بارها تجدید چاپ و به زبان‌های مختلف ترجمه شد. دانشور هرچند اگر «سووشون» را نمی‌نوشت نیز نامش در زمره مهمترین داستان‌نویسان ثبت می‌شد، اما با خلق این اثر مانا، همچنان پرصلابت و مقتدر به عنوان مهمترین نویسنده زن معاصر مطرح است. 

نویسنده در این اثر تلاش دارد داستان زندگی “زری” و “یوسف” را در خلال وقایع اجتماعی و سیاسی دوره پهلوی اول، زمانی که کشور مورد اشغال قرار گرفته، روایت کند. شخصیت‌پردازی سیمین چنان قوی و مبتکرانه است که تا سال‌ها، یوسف نماد مبارزی صادق در راه وطن و زری به عنوان یک زن ایرانی حامی خانواده مطرح است. 

«سووشون» را می‌توان یک اثر خط‌شکن توصیف کرد، کتابی که تلاش دارد وجهی از میراث غرب برای جوامع شرقی را با اوضاع تحت اشغال ایران، گرسنگی، کشتار و فقر جامعه ایرانی در بین سال‌های 1320 تا 1325 به تصویر بکشد.

در حالی که زری و یوسف زندگی عاشقانه و شیرینی به همراه سه فرزند خود دارند، وقوع جنگ و ناکارآمدی دستگاه حاکم در ایجاد نظم جامعه، مسیر زندگی آنها را تغییر می‌دهد. یوسف و زری از طبقه متوسط هستند که درد جامعه، درد آنهاست.

یوسف آشکارا به مبارزه با اشغالگران می‌پردازد و مخالف فروش آذوقه به بیگانگان است. در حالی که زری_اگرچه از شرایط ناراضی است_ اما با محافظه‌کاری به مخالفت می‌پردازد، برای او حفظ یوسف و خانواده، در اولویت است. در نهایت یوسف به تیر غیب کشته می‌شود، تیری که همگان می‌دانند از جانب چه کسی شلیک شده. مرگ یوسف، تلنگری است بر زری. او که شاهد از هم پاشیدن کانون خانواده است، از زنی محافظه‌کار به زنی مبارز تبدیل می‌شود؛ نمادی از زنان ایرانی در طول تاریخ. 

از این منظر می‌توان گفت اگرچه قهرمان اصلی رمان، یوسف است اما دانشور گویا به عمد، زری را زیر سایه او تعریف نمی‌کند. داستان از زبان زری روایت می‌شود و در انتها، این زری است که قالب‌های گذشته خود را می‌شکند و به شخصیتی الهام‌بخش، به ویژه برای زنان، تبدیل می‌شود؛ آن هم در زمانه‌ای که زنان عموماً در آثار ادبی، نقش فعال نداشته و در نقش‌های محدود تعریف می‌شده‌اند.

در کنار ارزش ادبی اثر، نگاه نویسنده به وقایع سیاسی اجتماعی زمان داستان نیز قابل تحسین است. ایران از 1320 تا 1322 دوره‌ای از گرسنگی‌های شدید و قحطی را تجربه کرد که حاصل اشغال ایران توسط قوای بریتانیا و روسیه بود. قحطی و فقر، تا جایی پیش رفت که نایاب شدن نان باعث بروز شورش نان در تهران در 17 آذر 1321 شد.

برآوردها از تعداد کشته‌شدگان متفاوت و گاه تا چهار میلیون نفر عنوان می‌شود؛ تعدادی که در اثر عوارض جنگ و سوء مدیریت حکومت رضا شاه کشته شده‌اند. حاکمیتی که در آن، نان با خون معامله می‌شود و سردمداران حکومت، از خان بختیاری گرفته تا خان کاکا، در اوج خشکسالی و قحطی، غلات را برای خرید سلاح به اشغالگران می‌فروشند. در این چرخه فاسد، رعیت است که تمام هزینه‌ها را پرداخت می‌کند؛ آن هم با خون خود. صاحبان قدرت، با درد و رنج رعیت بیگانه‌اند. سیمین این غریبگی از احوال فرودستان را در تصویر عروسی نشان می‌دهد که نان بزرگ سنگکی بر سفره عقد خودنمایی می‌کند؛ آن هم در زمانه‌ای که نان، کیمیاست.

هرچند این واقعه تکان‌دهنده به عنوان یکی از تلخ‌ترین وقایع تاریخ ایران ثبت شده، اما کمتر اثری است که بخواهد یا بتواند چون سیمین به آن بپردازد و قلندرانی چون یوسف را که در جامعه ایران کم نیستند، معرفی کند. نویسنده برای رسیدن به این مقصود، روش‌های مختلفی را برمی‌گزیند، از اساطیر ملی و قرآنی بهره می‌گیرد، زبانی ساده و شخصیت‌پردازی قوی دارد و در کنار این‌ها، اصطلاحات بومی را نیز چاشنی داستانش می‌کند و بر شیرین آن می‌افزاید. 

اگرچه بعدها برخی از منتقدان بر این باور بوده‌اند که سیمین تحت تاثیر همسرش، جلال، رنگ و بوی غرب‌زدگی را بر این اثر افزوده، اما بی‌انصافی است اگر برای کار بزرگ دانشور اینطور نتیجه‌گیری کنیم. سیمین خود عاقله زنی است که بر اخلافش چه از نظر سبک نویسندگی و چه از منظر موضوع و مضمون، تاثیرگذار است. اگرچه برخی از نویسندگان خود را فرزندان “زن زیادی” جلال نامیده‌اند، اما کسانی که میراث‌خواران ادبی سیمین باشند نیز کم نبوده‌اند. 

«سووشون» همیشه خواندنی است؛ به ویژه این روزها که کشور دوباره مورد تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا قرار گرفته است. مقایسه شرایط اجتماعی و سیاسی دو دوره می‌تواند نکات جالبی برای مخاطب داشته باشد و به این پرسش پاسخ دهد که چرا ایرانی‌ها در دو موقعیت تقریباً مشابه، رفتاری متفاوت داشتند؟ 

سیمین خانم امروز 105 ساله می‌شود. زنی تحصیل‌کرده که اولین داستانش را با تشویق مرتضی کیوان نوشت و اولین رئیس انجمن نویسندگان ایران شد. زنی که کوشید زیر سایه نام همسرش، جلال، قرار نگیرد و استقلال و زایایی ذهن و زبانش را حفظ کند. سیمین در تمامی آثارش دغدغه ایرانیان را دارد؛ به ویژه زنان‌. نام و یادش گرامی.

انتهای پیام/