سه نکته طلایی از قرآن برای تصمیم‌گیری درست در شرایط سخت

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: قرآن کتابی است که در کنار بیان احکام و داستان‌ها، اصولی راهبردی هم برای زندگی انسان‌ها ارائه می‌دهد. این اصول کمک می‌کند تا انسان در زمان‌هایی که با سختی‌ها و تردیدها روبه‌رو می‌شود، بتواند مسیر درست را تشخیص دهد و آرامش بیشتری پیدا کند. بسیاری از این آموزه‌ها درباره صبر، توکل و برخورد سنجیده با مشکلات است.

در نگاه برخی پژوهشگران دینی، قرآن تنها ماجراهای گذشته را نقل نمی‌کند، بلکه از دل همین داستان‌ها راه‌هایی نشان می‌دهد که انسان امروز هم می‌تواند از آنها الهام بگیرد. وقتی درباره رویارویی‌های سخت سخن می‌گوید، معمولاً بر این نکته تأکید دارد که تصمیم‌گیری عجولانه و رفتارهای هیجانی نتیجه خوبی به همراه نمی‌آورد و لازم است انسان پیش از هر کاری، به خدا توکل کند و ذهن و دل خود را آرام نگه دارد.

حجت‌الاسلام توکل، پژوهشگر مهدویت، در توضیحات خود بر همین نکته تمرکز می‌کند. او معتقد است که بسیاری از آیات قرآن، به‌ویژه آنچه درباره رویارویی اقوام و گروه‌های کوچک با دشمنان قدرتمند آمده، به ما یاد می‌دهد که ابتدا باید از خداوند نیرو، صبر و پایداری بخواهیم و در کنار آن، با تدبیر و آگاهی قدم برداریم. همین نگاه، زمینه فهم بهتر بخش‌های اصلی قرآن در موضوع مقاومت در برابر سختی‌ها را فراهم می‌کند.

وی می‌گوید انسان هنگامی که با قومی لجوج، سنگدل و به ظاهر قدرتمند طرف می‌شود، باید ابتدا از طراحی و نقشه‌ای حساب شده بهره ببرد، مخصوصاً که طرف مقابل، دارای تفکر و رفتاری حساب‌شده باشد. در این گونه موارد عجله کردن و به اصطلاح عامیه، جوّ زدگی نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه گاه موجب آسیب بیشتری می‌شود.

وی اشاره می‌کند که از آیات قرآن استفاده می‌شود آنچه در گام اول دارای اهمیت است، زیاد کردن ارتباط با خدا، دعا و انابه به درگاه او و درخواست صبر و ثبات قدم است، از جمله هنگامی که طالوت و گروه اندکی که با او بودند، با جالوت و اقوام قوی هیکل او مواجه شدند، اولین کلامی که بر زبانشان جاری شد، چنین بود: «وَ لَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا وَ انْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرینَ؛ هنگامی که سپاه طالوت با لشکر جالوت روبه‌‌رو شدند، گفتند: پروردگارا، «صبر و مقاومت» در برابر دشمن را بر ما به مقدار زیاد سرازیر کن و گام‌هایمان را استوار دار، و ما را بر این دشمنان کافر پیروز کن». (بقره / 250) ضمناً از همین آیه که رهبری این گروه را طالوت بر عهده داشت، استفاده می‌شود که این اقدامات باید تحت رهبریِ انسانی انجام شود که از شرایط آگاه است و مشکلات و آسیب‌ها را می‌شناسد.

این پژوهشگر مهدویت با تأکید بر اینکه یاد خدا و استمداد از او که قدرتی از او بالاتر نیست، قوی‌ترین سرمایۀ جبهۀ مقاومت به حساب می‌آید، می‌گوید خداوند نیز در قرآن می‌فرماید: «فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ؛ پس هرگز سست نشوید و از دشمنان صلح ذلّت بار نطلبید، در حالى که شما برترید و خداوند با شماست و هرگز از ثمرۀ اعمالتان در دنیا و آخرت نمی‌کاهد». (محمد / 35) یا در آیه‌ای دیگر نزدیک به این مضمون می‌خوانیم «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنین‏»؛ یعنی اگر مؤمن هستید، نباید برابر آنها سست و محزون شوید چرا که برتری با شماست.

حجت الاسلام توکل با اشاره به اینکه جبهۀ مقابل هرقدر هم پرقدرت باشد، چون تکیه گاهی الهی ندارد، فوق‌العاده بی‌پناه و آسیب‌پذیر است، توضیح می‌دهد که باید این روحیه در انسان‌های مبارز تقویت شود. قرآن در مورد کافران می‌فرماید: «أُولئِکَ الَّذینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرینَ؛ اعمال و هر آنچه به کار گرفته اند در دنیا و آخرت نابود می‌شود و هیچ کمک کاری ندارند». (آل عمران / 22) این آیه به صراحت می‌فرماید که نقشه‌های شوم دشمنان، فعالیت‌های آنها بر ضد جبهۀ اسلام و تمامی توانایی‌های آنها به لطف خدا حتی در همین دنیا نیز از بین می‌رود و نابود می‌شود.

وی ادامه می‌دهد جالب است بدانیم که خداوند یهود را قومی معرفی می‌کند که هیچ گاه خداوند را تکیه‌گاه و پشتیبان خود قرار نداد و لذا در آیات متعددی آنها را دعوت می‌کند به اینکه خدا را وکیل خود بگیرند؛ در آیۀ 2 سورۀ اسراء می‌خوانیم «وَ آتَیْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْناهُ هُدىً لِبَنی‏ إِسْرائیلَ أَلاَّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونی‏ وَکیلا»؛ یعنی کتابی که به موسی علیه‌السلام عطا کردیم، مایه هدایت بنی‌اسرائیل قرار دادیم و این نکته را یادآور شدیم که غیر از من، دیگری را وکیل خود قرار ندهید.»

حجت الاسلام توکل با تأکید بر اینکه باید در کنار خوش خط و خال بودن مارگونۀ دشمن، از سم زهرآگین او خبر داشت، افزود: این نکته در آیات متعدد قرآن برجسته شده است، از جمله در خصوصیات کافران می‌فرماید: «إِنْ یَثْقَفُوکُمْ یَکُونُوا لَکُمْ أَعْداءً وَ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ وَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ؛ ای سازشکاران، بدانید همان کسانی که شما با آنها سازش کردید، اگر دستشان به شما برسد، به شدت با شما دشمنی می‌کنند؛ هرچند دست دوستى به آنان داده باشید». (ممتحنه / 2) این آیات در واقع بیانگر این است که جبهۀ مقاومت باید بصیرت خویش را افزایش دهد و از ساده لوحی و خوش خیالی به شدت پرهیز کند.

جمع‌بندی این مباحث نشان می‌دهد که قرآن برای رویارویی انسان با شرایط سخت، مجموعه‌ای از توصیه‌های هماهنگ ارائه می‌دهد. از یک‌سو بر پیوند معنوی با خدا، دعا، صبر و آرامش درونی تأکید می‌کند و از سوی دیگر، ضرورت برنامه‌ریزی، دقت، شناخت شرایط و دوری از رفتارهای عجولانه را یادآور می‌شود. این دو بُعد، یعنی اتکای معنوی و تدبیر عملی، در کنار هم قرار می‌گیرند تا انسان بتواند در برابر فشارها و موقعیت‌های پیچیده، استوار و سنجیده عمل کند.

در کنار این اصول، قرآن بر هوشیاری و پرهیز از ساده‌انگاری نیز تأکید دارد؛ اینکه ظاهر امور یا رفتارهای ظاهراً دوستانه نباید انسان را از تشخیص درست واقعیت‌ها بازدارد. مجموعه آیاتی که حجت‌الاسلام توکل به آنها اشاره کرده، بر همین نکته تأکید می‌کنند: ثبات قدم و توکل بدون بصیرت و آگاهی، کامل نیست. بنابراین پیام نهایی این آیات آن است که انسان در مسیر دشواری‌ها و رویارویی‌ها با معاندان باید سه چیز را هم‌زمان در اختیار داشته باشد: آرامش قلبی، تدبیر عاقلانه و هوشیاری در برابر شرایط. ترکیب این سه عنصر، راهی پایدار برای عبور از چالش‌ها ترسیم می‌کند.

انتهای پیام/