سفیر شجاعی که در یک انتخاب دشوار قیام مسلحانه را برگزید

خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: پس از مرگ معاویه و آغاز حکومت فرزند منحوس او یزید، فضای جهان اسلام دستخوش التهاب شد. در این میان، مردم کوفه که سابقه همراهی با خاندان اهل‌ بیت علیهم‌السلام را در ذهن داشتند، نامه‌های فراوانی به امام حسین نوشتند و از ایشان خواستند تا به کوفه آمده و رهبری جامعه را بر عهده گیرد. حجم نامه‌ها و اصرار کوفیان به اندازه‌ای بود که امام ناچار شد پیش از هر اقدامی، نماینده‌ای امین را برای بررسی اوضاع اعزام کند.

امام حسین علیه‌السلام در پاسخ به این دعوت‌ها، مسلم بن عقیل را به‌عنوان سفیر و نماینده خویش برگزید؛ شخصیتی که علاوه بر نسبت خانوادگی، از نزدیک‌ترین و مورد اعتمادترین افراد نزد امام به شمار می‌رفت. امام در نامه‌ای خطاب به مردم کوفه نوشت: «من برادر، پسرعمو و فرد مورد اعتماد خاندانم را به سوی شما فرستادم؛ پس اگر او به من گزارش دهد که رأی بزرگان و خردمندان شما بر همان چیزی است که در نامه‌هایتان نوشته‌اید، به زودی نزد شما خواهم آمد.» این نامه نشان می‌دهد مأموریت اصلی مسلم، ارزیابی صداقت کوفیان و فراهم‌سازی مقدمات ورود امام بود، نه آغاز یک قیام مسلحانه.

مسلم بن عقیل پس از ورود مخفیانه به کوفه، با استقبال گسترده مردم روبه‌رو شد. گروه‌های فراوانی با او بیعت کردند و فضای شهر در ظاهر، آماده حمایت از قیام امام حسین علیه‌السلام به نظر می‌رسید. مسلم نیز بر اساس همین استقبال، نامه‌ای امیدوارکننده برای امام ارسال کرد و از آمادگی نسبی مردم سخن گفت. در این مرحله، حرکت مسلم بیشتر ماهیتی سیاسی و اجتماعی داشت و هنوز نشانی از یک رویارویی نظامی آشکار دیده نمی‌شد.

با ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه، شرایط تغییر کرد. او با تهدید، تطمیع و ایجاد رعب، تلاش کرد حلقه یاران مسلم را متلاشی کند. در همین میان، محل اختفای مسلم در خانه هانی بن عروه شناسایی شد. عبیدالله، هانی را به دارالاماره فراخواند و پس از بازجویی و درگیری، او را بازداشت و مجروح کرد. انتشار خبر دستگیری هانی در کوفه، فضای شهر را ناگهان ملتهب ساخت؛ زیرا هانی تنها یک میزبان ساده نبود، بلکه شخصیتی بانفوذ و مورد احترام قبایل کوفه به شمار می‌رفت.

در چنین فضایی، به نظر می‌رسد مسلم بن عقیل دیگر راهی جز آشکار کردن حرکت خود نمی‌دید. برخی گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که او تا پیش از ماجرای هانی، مأموریتی برای آغاز قیام مسلحانه نداشت و اساساً نامه امام نیز چنین دستوری را در بر نداشت.

اما دستگیری هانی و احتمال قتل او، از یک سو احساسات قبایل را تحریک کرد و از سوی دیگر، خطر فروپاشی کامل شبکه یاران امام را افزایش داد. از همین رو مسلم مردم را گرد آورد و به سوی دارالاماره حرکت کرد؛ حرکتی که بیش از آنکه یک قیام برنامه‌ریزی‌شده باشد، واکنشی ناگزیر به شرایط بحرانی کوفه و تلاشی برای نجات هانی و حفظ مسیر دعوت از امام حسین علیه‌السلام به شمار می‌رفت.

در متن نامه امام حسین علیه‌السلام نیز می‌توان این رویکرد احتیاط‌ آمیز را به‌روشنی مشاهده کرد. امام نوشته بود: «به جانم سوگند، امام و پیشوا کسی است که به کتاب خدا عمل کند، عدالت را برپا دارد و خود را وقف راه الهی کند.» این بیان، بیش از آنکه فراخوان جنگ باشد، تبیین معیار مشروعیت حکومت اسلامی بود. بنابراین مسلم بن عقیل در آغاز مأموریتی سیاسی ـ ارشادی داشت و تحولات بعدی کوفه بود که او را به سمت تقابل آشکار با حکومت اموی کشاند.

از سوی دیگر، اشتیاق فراوان مردم کوفه برای ورود امام حسین علیه‌السلام نیز در تصمیمات مسلم بی‌تأثیر نبود. بیعت‌های گسترده و اظهار حمایت‌های پی‌درپی، این تصور را پدید آورده بود که شهر ظرفیت یک تحول بزرگ را دارد. مسلم نیز بر پایه همین ظاهر، احساس می‌کرد باید از این فرصت محافظت کند و اجازه ندهد حکومت اموی با بازداشت چهره‌هایی چون هانی، تمام جریان را پیش از ورود امام سرکوب کند.

با این حال، آنچه در کوفه رخ داد نشان داد که میان شور اولیه مردم و ایستادگی واقعی در میدان، فاصله‌ای جدی وجود داشت. مسلم بن عقیل در میانه فضایی قرار گرفت که از یک سو موج دعوت و بیعت دیده می‌شد و از سوی دیگر، دستگاه اموی با قدرت امنیتی و روانی گسترده در حال فروپاشی همان بدنه اجتماعی بود. به همین دلیل، حرکت او را باید بیش از آنکه یک «قیام طراحی‌شده» دانست، واکنشی به تحولات شتاب‌زده و بحران‌زای کوفه تحلیل کرد.

شاید اگر دستگیری هانی بن عروه رخ نمی‌داد، احتمال داشت مسلم همچنان فعالیت خود را به‌صورت پنهانی ادامه دهد تا مقدمات ورود امن‌تر امام حسین علیه‌السلام فراهم شود. اما اقدام عبیدالله بن زیاد عملاً وضعیت را از مرحله فعالیت سیاسی مخفی، به رویارویی آشکار خیابانی کشاند و مسلم را در برابر انتخابی دشوار قرار داد.

از این منظر، قیام مسلم بن عقیل را باید حلقه‌ای از فرآیند نهضت عاشورا دانست؛ حرکتی که با مأموریت سفارت و ارزیابی آغاز شد، اما در اثر فشارهای سیاسی و امنیتی حکومت اموی، به تقابل علنی انجامید. این دگرگونی، تصویری روشن از پیچیدگی اوضاع کوفه و دشواری تصمیم‌گیری در روزهای منتهی به عاشورا ارائه می‌کند.

انتهای پیام/