خبرگزاری مهر، گروه استانها- ندا سپاهی: افزایش دما، کاهش شدید بارشهای مؤثر، خشکسالیهای مکرر و طولانی و خشک شدن تدریجی منابع آب، فشار بیسابقهای بر حیات وحش وارد کرده است. گونههای گیاهی مرتعی بومی در مناطق خشک شرق و شمال استان به شدت در حال عقبنشینی و نابودی هستند و این امر زنجیره غذایی حیات وحش را به طور کامل مختل کرده است.
گونههای شاخص جانوری اصفهان بیشترین آسیب را دیده است. جمعیت کل و بز، قوچ و میش، آهو و دیگر پستانداران بزرگ در پارکهای ملی کلاهقاضی، قمیشلو، موته و زیستگاههای حساس عباسآباد و کرکس به شدت کاهش یافته است. کمبود آب و غذا باعث تغییر الگوی مهاجرت، کاهش نرخ تولیدمثل، افزایش مرگومیر و خروج خطرناک این گونهها از مناطق حفاظتشده شده است.
از سوی دیگر، تالاب بینالمللی گاوخونی که زمانی یکی از غنیترین زیستگاههای پرندگان مهاجر کشور بود، با خشک شدن کامل، ضربه مهلکی به تنوع زیستی پرندگان وارد کرده است. تالابی که بخشی از سامانه تابآوری زیستی در قلب ایران محسوب میشود.
تغییر اقلیم با تشدید تبخیر، کاهش رطوبت خاک و گسترش بیابانزایی، این فاجعه را تسریع کرده است. هرچند عوامل انسانی نیز نقش مهمی داشته اما شدت و سرعت تغییرات اقلیمی، تابآوری اکوسیستمهای اصفهان را به پایینترین سطح خود رسانده است.
در همین ارتباط با مریم کرمانی سرپرست اداره کل حفاظت محیطزیست استان اصفهان، گفتگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛
*مهمترین اثرات تغییر اقلیم که در سالهای اخیر در استان اصفهان مشاهده کردهاید، چیست؟
استان اصفهان به دلیل قرارگیری در کمربند خشک و نیمهخشک کشور و مجاورت با پهنه کویر مرکزی، از جمله مناطق بسیار آسیبپذیر در برابر تغییر اقلیم محسوب میشود. در سالهای اخیر آثار این پدیده در بخشهای مختلف محیط زیست استان به وضوح مشاهده می شود. از مهمترین این آثار میتوان به تغییر الگوی بارش، کاهش بارندگی و خشکسالی های شدید و پایدار اشاره کرد بهگونهای که بخشی از بارشهای مؤثر و تدریجی، به بارشهای کوتاهمدت و شدید تبدیل شده است؛ همچنین کاهش ذخایر برفی در کل گستره استان بویژه مناطق بالادست زاینده رود و افزایش بارشهای رگباری، ضمن افزایش خطر سیلاب، موجب کاهش تغذیه منابع آب زیرزمینی شده است.
افزایش میانگین دما، تشدید تبخیر و تعرق، تداوم و تکرار دورههای خشکسالی، کاهش رطوبت خاک، گسترش بیابانزایی و افزایش سطح کانونهای گرد و غبار از دیگر پیامدهای مهم تغییر اقلیم در استان اصفهان به شمار میرود. علاوه بر این، افزایش فراوانی رخدادهای جدی اقلیمی از جمله موجهای گرمای طولانیتر و بارشهای شدید و لحظه ای و یا فواصل طولانی بارندگی های موثر در پائیز و زمستان، از نشانههای بارز تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر بوده است.
*تغییرات دما و بارش در اصفهان طی ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته چقدر بوده و سازمان محیط زیست چه آماری از آن دارد؟
بر اساس دادهها و گزارشهای بلندمدت هواشناسی، روند افزایش دمای متوسط سالانه و همچنین تغییر در الگوی بارشها در استان اصفهان کاملاً مشهود است. بررسیها نشان میدهد میانگین دمای سالانه (به میزان یک تا ۱.۵ درجه سلسیوس) در بسیاری از مناطق استان طی دهههای اخیر روند افزایشی داشته و این افزایش در مناطق مرکزی و شرقی استان محسوستر بوده است. در کنار افزایش دما، با تضعیف پایداری الگوی بارش، کاهش فراوانی بارشهای مؤثر و افزایش بینظمی زمانی و مکانی بارشها مواجه هستیم.
همچنین فراوانی و تداوم دورههای خشکسالی نسبت به گذشته افزایش یافته که این روند با پیشبینیهای علمی مرتبط با تغییر اقلیم در مناطق خشک و نیمهخشک جهان همخوانی دارد.
اداره کل حفاظت محیط زیست استان با همکاری اداره کل هواشناسی استان و مراکز علمی و پژوهشی، روندهای اقلیمی و آثار آن بر منابع طبیعی، تنوع زیستی و اکوسیستمهای حساس استان را بهصورت مستمر پایش و ارزیابی نموده و تمهیدات سازگاری و کاهش اثرات بمنظور حفاظت پایدار از مناطق تحت مدیریت و ذخایر ژنتیکی را اتخاذ می کند.
* خشک شدن تالاب گاوخونی و رودخانه زایندهرود تا چه حد به تغییر اقلیم مربوط میشود و تا چه حد به مدیریت منابع آب؟
خشک شدن زایندهرود و تالاب بینالمللی گاوخونی نتیجه مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی است و نمیتوان آن را صرفاً به یک عامل خاص نسبت داد. تغییر اقلیم از طریق خشکسالی ها، کاهش بارشهای برفی در سرچشمهها، افزایش دما و افزایش میزان تبخیر، در کاهش منابع آب تجدیدپذیر حوضه زایندهرود نقش داشته است.
با این حال، بررسیهای کارشناسی نشان میدهد عوامل انسانی از جمله نحوه مدیریت منابع آب، توسعههای وابسته به آب و عدم تأمین مستمر حقابههای زیستمحیطی، بارگذاری بیش از حد ظرفیت برد منابع آبی در کل حوضه و بی توجهی به اصول توسعه پایدار نیز در شکلگیری شرایط فعلی تأثیر تعیین کننده و غالب داشتهاند.
از منظر محیط زیست، تأمین حقابه زیستمحیطی تالاب بینالمللی گاوخونی یک ضرورت قانونی، اکولوژیک و ملی و یک حق تاریخی است. این تالاب تنها یک زیستگاه طبیعی نیست، بخشی از سامانه تاب آوری زیستی و تنظیمکننده شرایط زیستمحیطی مرکز کشور است و احیای آن نیازمند مدیریت یکپارچه آب در حوضه آبریز، همکاری بینبخشی، مشارکت همه ذینفعان و اتخاذ تصمیمات مبتنی بر توسعه پایدار است.
*افزایش گرد و غبار و آلودگی هوا چقدر به تغییر اقلیم مرتبط است و چه تأثیری بر سلامت شهروندان داشته است؟
گرد و غبار پدیدهای چندعاملی است که تحت تأثیر تغییر اقلیم، خشکسالیهای طولانیمدت، کاهش پوشش گیاهی، خشک شدن تالابها و غبار خیزی ناشی از فعالیتهای معدنی، صنعتی، عمرانی و خدماتی و برخی عوامل مدیریتی قرار دارد. تغییر اقلیم با افزایش دما، کاهش رطوبت خاک و تشدید خشکی اراضی، زمینه گسترش و فعال شدن کانونهای گرد و غبار را فراهم میکند.خشک شدن تالابها از جمله گاوخونی و کاهش پوشش گیاهی در برخی مناطق، میتواند به افزایش انتشار ذرات گرد و غبار در استان و مناطق پیرامونی منجر شود.
از منظر سلامت عمومی، ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) و کمتر از ۱۰ میکرون (PM10) با افزایش بیماریهای تنفسی، قلبی و عروقی، تشدید بیماریهای زمینهای و افزایش مراجعات درمانی ارتباط مستقیم دارند. افزایش روزهای گرد و غباری علاوه بر تهدید سلامت شهروندان، موجب کاهش کیفیت زندگی، افت دید افقی و تحمیل هزینههای اقتصادی و اجتماعی قابل توجه میشود.
*کدام گونههای جانوری و گیاهی استان بیشترین آسیب را از تغییر اقلیم دیدهاند؟
تغییر اقلیم آثار فراگیر و گستردهای بر تنوع زیستی استان اصفهان بر جای گذاشته است. گونههای گیاهی مرتعی و بومی زیست بوم های استان بخصوص نواحی خشک و نیمهخشک در شرق و شمال استان، به دلیل کاهش بارندگی و افزایش خشکی خاک با کاهش تراکم و سطح پراکنش مواجه شدهاند.
در بخش حیاتوحش نیز کاهش منابع آب و افت کیفیت و کمیت پوشش گیاهی و منابع غذایی، فشار مضاعفی بر انواع حیات وحش ارزشمند استان بویژه گونههای شاخص از جمله: کل و بز، قوچ و میش و آهو و گونه های کمیاب و زیستگاه های حساس و تحت مدیرت مانند پارکهای ملی کلاهقاضی، قمیشلو، موته و زیستگاه های عباس آباد، کرکس وارد کرده است.
این شرایط میتواند موجب تغییر الگوی پراکنش، کاهش موفقیت تولیدمثل و افزایش رقابت برای دسترسی به منابع محدود آب و غذا، خروج ناایمن از زیستگاههای حفاظت شده، افزایش تعارضات با انسان و افزایش احتمال شیوع و گسترش بیماریها مشترک دام و در حیات وحش، شود.
علاوه بر تأثیر مستقیم بر گونهها، تغییر اقلیم موجب تغییر در ساختار زیستگاهها، کاهش منابع غذایی و برهم خوردن روابط اکولوژیک بین گونهها شده که در بلندمدت پایداری اکوسیستمهای طبیعی استان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
*برنامههای محیط زیست اصفهان برای سازگاری با تغییر اقلیم و کاهش انتشار گازهای گلخانهای چیست؟
تغییر اقلیم امروز به یکی از مهمترین چالشهای محیط زیستی کشور و استان اصفهان تبدیل شده است؛ از این رو برنامههای اداره کل حفاظت محیط زیست استان بر دو محور «کاهش عوامل تشدیدکننده تغییر اقلیم» و «افزایش سازگاری اکوسیستمها و جوامع انسانی با شرایط جدید اقلیمی» متمرکز شده است.
در حوزه کاهش انتشار گازهای گلخانهای، نظارت بر عملکرد صنایع، ارتقای فناوریهای کنترل آلودگی، بهینهسازی مصرف انرژی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه نیروگاههای خورشیدی و اجرای برنامههای مدیریت سبز در دستگاههای اجرایی در دستور کار قرار این اداره کل قرار داشته و دارد.
در حوزه سازگاری نیز پیگیری و تبیین ضرورت تأمین حقابههای زیستمحیطی در سطوح استانی و ملی، تلاش در راستای حفاظت و احیای تالاب بینالمللی گاوخونی با مشارکت همگانی، جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری اراضی طبیعی، مقابله با بیابانزایی، حفاظت شبانه روزی از مناطق تحت مدیریت و شکار ممنوع، تقویت تابآوری زیستگاههای طبیعی، تأمین نیازهای آبی حیات وحش ، توسعه اموزش و جلب مشارکت عمومی در حفاظت، پیشگیری از حریق و بیماریها از جمله اقدامات مهم مدیریتی و حفاظتی محسوب میشود.
تجربه جهانی نشان میدهد که حفاظت از تنوع زیستی یکی از مؤثرترین راهکارهای مقابله با آثار تغییر اقلیم است. هرچه اکوسیستمهای طبیعی سالمتر و تابآورتر باشند، توان بیشتری برای سازگاری با تنشهای اقلیمی خواهند داشت. از این رو حفاظت از زیستگاهها، تالابها و گونههای گیاهی و جانوری استان، بخش جداییناپذیر برنامههای محیط زیستی استان اصفهان است.
تغییر اقلیم یک واقعیت انکارناپذیر است اما انفعال در برابر آن هرگز رویکرد ما نیست. موفقیت در مدیریت این چالش نیازمند همکاری همه دستگاههای اجرایی، صنایع، مراکز علمی، سازمانهای مردمنهاد و مشارکت آگاهانه شهروندان و نهادینه شدن مسئولیتهای اجتماعی است. حفاظت محیط زیست استان و واحدهای تابعه نیز با تمام ظرفیت خود در مسیر حفاظت از سرمایههای طبیعی و ارتقای کیفیت محیط زیست استان، تلاش خواهند کرد.
ثبت دیدگاه علمی و آموزشی