حیات ماهیان در گرو حفظ یکپارچگی «بزرگراه‌های آبی» است

یادداشت مهمان- سید احمدرضا هاشمی، عضو هیئت‌علمی موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور: به مناسبت فرارسیدن روز جهانی مهاجرت ماهیان (World Fish Migration Day) در ۲۳ ماه می میلادی (دوم خرداد ماه)، فرصتی فراهم شده تا نگاهی علمی و دقیق به یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های مهاجرت در قلمرو آبزیان بیندازیم؛ مهاجرت تون‌ماهیان.

این روز جهانی که هر دو سال یک بار از سال ۲۰۱۴ برگزار می‌شود، با هدف افزایش آگاهی درباره ضرورت حفظ مسیرهای مهاجرتی و زیستگاه‌های پیوسته برای ماهیان، اهمیتی حیاتی برای گونه‌های بسیار مهاجری مانند تون‌ماهیان دارد که بقای آن‌ها به‌طور کامل به آزادی حرکت در مقیاس اقیانوسی وابسته است.

تون‌ماهیان از مهم‌ترین گونه‌های مهاجر اقیانوسی در جهان به شمار می‌روند که نقش بسیار مهمی در تعادل اکوسیستم‌های دریایی، امنیت غذایی و اقتصاد شیلات دارند. این ماهیان با توانایی شنا در مسافت‌های بسیار طولانی، در میان آب‌های گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و حتی معتدل اقیانوس‌ها جابه‌جا می‌شوند. گونه‌هایی مانند تون زردباله، تون چشم‌درشت و تون باله‌آبی می‌توانند هزاران کیلومتر را برای یافتن غذا، تولیدمثل و دستیابی به شرایط مناسب زیستی طی کنند. بدن دوکی‌شکل، عضلات نیرومند و سیستم گردش خون پیشرفته، امکان شنا با سرعت بالا و تحمل تغییرات دمایی را برای این آبزیان فراهم کرده است. تغییر دمای آب، جریان‌های اقیانوسی، میزان اکسیژن محلول و فراوانی طعمه‌ها از مهم‌ترین عواملی هستند که مسیر حرکت این ماهیان را تعیین می‌کنند.

تحقیقات علمی نشان داده است که بسیاری از تون‌ماهیان از الگوهای مهاجرتی منظم و فصلی پیروی می‌کنند؛ به‌طوری‌که در دوره‌های خاصی از سال برای تخم‌ریزی به مناطق گرم‌تر و کم‌عمق‌تر مهاجرت کرده و سپس برای تغذیه به آب‌های غنی‌تر بازمی‌گردند.

گونه‌های بزرگی مانند تون باله‌آبی اقیانوس اطلس (Thunnus thynnus) می‌توانند هر ساله هزاران کیلومتر را میان زیستگاه‌های تغذیه‌ای در آب‌های سرد و غنی از اکسیژن عرض‌های بالا (مانند نروژ یا شرق کانادا) و مناطق تخم‌ریزی در آب‌های گرمتر و نیمه‌حاره‌ای (نظیر خلیج مکزیک و دریای مدیترانه) طی کنند. توانایی فوق‌العاده آن‌ها در تنظیم مقداری از دمای بدن خود (سیستم خون‌گرمی ناحیه‌ای یا (Regional Endothermy به آن‌ها اجازه می‌دهد در آب‌هایی با دمای ۳ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد فعال بمانند و از مرزهای حرارتی عبور کنند که برای بسیاری از شکارچیان دیگر غیرقابل نفوذ است.

الگوهای مهاجرتی در گونه‌‎های مختلف

الگوهای مهاجرتی در گونه‌های مختلف تفاوت دارد: تون زردباله (T. albacares) و هوور مسقطی (Katsuwonus pelamis) عمدتاً در مناطق گرمسیری مهاجرت‌های افقی گسترده‌ای را دنبال می‌کنند تا با جابه‌جایی توده‌های طعمه هم‌گام شوند، در حالی که تون باله‌آبی اقیانوس آرام (T. orientalis) مسیرهای مشخص و شگفت‌انگیزی را از محل تخم‌ریزی طی کرده و سپس بازمی‌گردد.

نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که برخی جمعیت‌های تون‌ماهیان در طول زندگی خود از مرز چندین کشور عبور می‌کنند و به همین دلیل حفاظت و مدیریت ذخایر آن‌ها نیازمند همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است. صید بی‌رویه، تغییرات اقلیمی، گرم ‌شدن آب اقیانوس‌ها و آلودگی‌های دریایی از مهم‌ترین تهدیدهایی هستند که الگوهای طبیعی مهاجرت این گونه‌ها را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند و بقای برخی ذخایر را با خطر مواجه کرده‌اند.

صید بی‌رویه، به‌ویژه توسط ناوگان صنعتی که با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و تجهیزات پیشرفته، مسیرهای مهاجرت را هدف قرار می‌دهند، بزرگ‌ترین تهدید است. تغییرات اقلیمی با جابه‌جایی زمان‌بندی تخم‌ریزی، گرمایش آب‌ها و تغییر الگوی جریان‌های اقیانوسی، مسیرهای مهاجرتی موروثی را مختل می‌کند.

مدیریت پایدار این ذخایر مهاجر وابسته به همکاری‌های بین‌المللی قوی تحت سازمان‌های منطقه‌ای مدیریت شیلات (RFMOs) مانند کمیسیون بین‌المللی حفاظت از تون‌ماهیان اقیانوس اطلس (ICCAT) و کمیسیون تون‌ماهیان اقیانوس هند (IOTC) است.

روز جهانی مهاجرت ماهیان یادآور این حقیقت است که ماهی‌ها تابع مرزهای سیاسی نیستند و حیات آن‌ها در گرو حفظ یکپارچگی «بزرگراه‌های آبی» است. برای بسیاری از تون‌ماهیان (تون‌ماهیان اقیانوسی)، این بزرگراه‌ها چیزی نیست جز خود اقیانوس‌های باز و زنجیره‌ای از زیستگاه‌های حیاتی که باید به‌صورت شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته حفاظت شوند.

افزایش آگاهی عمومی، حمایت از فناوری‌های نوین پایش مهاجرت و الزام سیاست‌گذاران به اتخاذ تصمیم‌های مبتنی بر زیست‌شناسی مهاجرت، راه‌حل‌هایی است که می‌تواند آینده‌ای را تضمین کند که در آن، این شناگران اقیانوس‌پیمای بی‌نظیر همچنان مسیرهای اجدادی خود را در پهنه آبی زمین دنبال کنند. این روز را باید با تعهد به درک عمیق‌تر و پاسداری از جریان پیوسته حیات در رودها، دریاها و اقیانوس‌ها گرامی داشت.