شوخی‌های خواهر و برادری؛ صمیمیت یا تخریب شخصیت؟

مهرناز کردفلاحت در گفت‌وگو با ایسنا، درباره شوخی‌های خواهر و برادری و شکل‌گیری رابطه عاطفی بین آنها بیان کرد: شوخی بین خواهر و برادر فقط یک رفتار سرگرم‌کننده نیست، بلکه بخشی از فرایند رشد روانی و اجتماعی آن‌هاست. از نگاه روان‌شناسی، شوخی‌های سالم به کودکان و نوجوانان کمک می‌کند مهارت‌هایی مانند برقراری ارتباط، تنظیم هیجان، همدلی و حل تعارض را در فضایی امن تمرین کنند. بسیاری از مهارت‌هایی که بعدها در روابط عاطفی و اجتماعی بزرگسالی به کار می‌آیند نخستین بار در همین تعاملات خانوادگی شکل می‌گیرند.

وی با بیان اینکه وقتی خواهر و برادر با هم می‌خندند و شوخی می‌کنند احساس امنیت، اعتماد و صمیمیت میان آن‌ها افزایش می‌یابد گفت: این تجربه‌های مثبت به خاطرات مشترکی تبدیل می‌شود که در بزرگسالی نیز احساس نزدیکی را حفظ می‌کند؛ به همین دلیل بسیاری افراد رابطه صمیمانه خود را با شوخی‌های مشترک به یاد می‌آورند. باید میان شوخی سالم و آسیب‌زننده تفاوت قائل شد. شوخی زمانی مثبت است که دوطرف لذت ببرند و همراه با احترام باشد، اما اگر به تمسخر، تحقیر یا مقایسه منجر شود، عزت‌نفس را کاهش و زمینه‌ساز فاصله عاطفی می‌شود. در نهایت، شوخی‌های سالم که در فضایی همراه با احترام شکل بگیرند، به تقویت پیوند عاطفی و شکل‌گیری روابط پایدار کمک می‌کنند.
این روانشناس با بیان این‌که شوخی‌های بین خواهر و برادر تا کجا طبیعی است، اظهار کرد: شوخی‌ خواهر و برادر تا حدی طبیعی است که به رابطه آسیب نزند. تاثیر شوخی بر کیفیت رابطه تعیین‌کننده است؛ چه بسا جمله‌ای در یک خانواده عادی و در خانواده‌ای دیگر تحقیرآمیز یا عامل فاصله باشد. نشانه شوخی سالم، احساس امنیت طرفین است؛ به‌طوری‌که هر دو بتوانند شوخی کنند یا با گفتن «کافی است»، مرزهای یکدیگر را محترم بشمارند. اگر اعتراض فرد نادیده گرفته شود یا کودکی هدف همیشگی باشد، توازن رابطه به‌هم می‌خورد. شوخی باید بر اتفاقات گذرا متمرکز باشد نه ویژگی‌های ثابت فرد.

کردفلاحت ادامه داد: تکرار شوخی درباره ظاهر، توانایی‌های ذهنی یا نقاط ضعف شخصیتی می‌تواند عزت‌نفس کودک را تضعیف کند. والدین باید بدانند اثر شوخی محدود به لحظه نیست؛ کناره‌گیری کودک از جمع یا کم‌حرف شدن او برای پرهیز از سوژه شدن، نشان‌دهنده تبدیل شوخی به تجربه‌ای آزاردهنده است. مرزِ سالم بودن شوخی با میزان خنده سنجیده نمی‌شود، بلکه به حفظ احترام متقابل، تعادل قدرت و احساس امنیت بستگی دارد. شوخی‌هایی که این اصول را نقض کنند، نیازمند بازنگری‌اند.

تفاوت شوخی سالم و آزاردهنده در روابط خواهر و برادر
به گفته وی، تفاوت شوخی سالم و آزاردهنده در روابط خواهر و برادر فقط به شدت یا نیت شوخی‌کننده بستگی ندارد، بلکه اثر آن بر احساس امنیت روانی و کیفیت رابطه مهم است. شوخی سالم صمیمیت و نزدیکی را افزایش می‌دهد و هر دو طرف از آن لذت می‌برند، اما شوخی آزاردهنده یکی از طرفین را در موقعیت دفاعی قرار می‌دهد و باعث پنهان کردن بخشی از شخصیت یا احساساتش می‌شود. در شوخی سالم، قدرت رابطه متعادل است و هر دو می‌توانند شوخی را آغاز، پاسخ یا متوقف کنند؛ اما اگر همیشه یک نفر هدف باشد و امکان مخالفت نداشته باشد، رفتار به آزار روانی نزدیک می‌شود. واکنش واقعی طرف مقابل از نیت شوخی‌کننده مهم‌تر است؛ سکوت، لبخند اجباری، تغییر موضوع یا فاصله گرفتن از جمع، نشانه نادیده گرفته شدن مرزهای روانی اوست.

این روانشناس با بیان این‌که شوخی درباره موقعیت‌های روزمره معمولا آسیب‌زا نیست، گفت: تکرار شوخی درباره ظاهر، وزن، توانایی‌های تحصیلی یا نقاط ضعف عاطفی می‌تواند به بخشی از تصویر ذهنی فرد از خودش تبدیل شود. مغز این تجربه‌های تکرارشونده را به عنوان یک الگوی اجتماعی ثبت می‌کند و در آینده ممکن است به کاهش عزت‌نفس یا حساسیت بیش از حد نسبت به قضاوت دیگران منجر شود. مهم‌ترین تفاوت این دو نوع شوخی در نتیجه‌ای است که بر رابطه می‌گذارند. شوخی سالم خاطره مشترک می‌سازد و پیوند عاطفی را عمیق‌تر می‌کند. اما شوخی آزاردهنده زخمی ایجاد می‌کند که گاهی سال‌ها بعد نیز در رابطه خواهر و برادر باقی می‌ماند. به همین دلیل شاخص واقعی یک شوخی موفق، خنده در لحظه نیست بلکه احساسی است که دو طرف پس از پایان آن نسبت به یکدیگر دارند.

تفاوت شوخی سالم با تحقیر
این روانشناس با اشاره به تفاوت شوخی سالم با تحقیر، گفت:‌ به نظر من ساده‌ترین راه برای تشخیص تفاوت شوخی و تحقیر این است که ببینیم بعد از تمام‌شدن آن، چه چیزی در رابطه باقی می‌ماند. اگر دو نفر احساس نزدیکی بیشتری پیدا کنند و احترام متقابل حفظ شود، شوخی سالم است؛ اما اگر یکی احساس شرمندگی کند، سکوت کند یا از ادامه تعامل فاصله بگیرد، آن رفتار دیگر شوخی نیست. تحقیر معمولا با خنده پنهان می‌شود و جمله‌هایی که با «فقط شوخی کردم» تمام می‌شوند، ممکن است عزت نفس فرد مقابل را هدف گرفته باشند. در روان‌شناسی، نیت گوینده ملاک اصلی نیست، بلکه تجربه شنونده اهمیت دارد. شوخی سالم انعطاف‌پذیر است و با ناراحتی طرف مقابل متوقف می‌شود؛ اما در تحقیر، اعتراض نادیده گرفته شده و رفتار ادامه پیدا می‌کند. شوخی سالم حول اتفاقات روزمره و رفتارهای موقتی شکل می‌گیرد، اما تحقیر ویژگی‌های ثابت فرد را نشانه می‌رود.

کردفلاحت گفت: وقتی ظاهر، هوش، توانایی‌ها یا نقاط ضعف یک نفر بارها سوژه خنده می‌شود مغز این پیام را به‌عنوان بخشی از هویت او ثبت می‌کند و این موضوع در بلندمدت می‌تواند بر عزت نفس و احساس ارزشمندی او اثر بگذارد و در آخر باید گفت مرز میان شوخی و تحقیر را شدت خنده مشخص نمی‌کند بلکه کیفیت رابطه مشخص می‌کند. اگر خنده باعث شود هر دو نفر احساس امنیت و صمیمیت بیشتری داشته باشند شوخی سالم است، اما اگر خنده به بهای کوچک‌شدن یک نفر تمام شود حتی اگر همه آن را طنز بدانند از نظر روان‌شناسی با نوعی تحقیر پنهان روبه‌رو هستیم.