کشف آثار زرّین و تدفین دوگانه سکاها در قزاقستان

قزاقستان شاهد یکی از پربارترین سال‌های باستان‌شناسی در دهه‌های اخیر است و در مرکز این جنب‌وجوش علمی، گورستان «داویل‌بای» در منطقه ژتی‌سو قرار دارد.

مجله اینترنتی باستان شناس : این محوطه که در پای دامنه‌ای خوش‌منظره در ناحیهٔ کاراتال واقع شده، از دیرباز به‌عنوان محل تپه‌های تدفینی شناخته می‌شد، اما ظرفیت علمی واقعی آن تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده بود. کاوش‌هایی که در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ به سرپرستی دکتر «دوسبول بایگوناکوف» انجام شد، اکنون مجموعه‌ای شگفت‌انگیز از آثار مربوط به سده‌های چهارم تا سوم پیش از میلاد را آشکار کرده است. این یافته‌ها چشم‌انداز تازه‌ای از هویت فرهنگی و سنت‌های آیینی قوم سَکا ارائه می‌دهند؛ مردمانی که میراث مادی بسیار غنی‌ای در سراسر استپ اوراسیا بر جای گذاشتند.

این گورستان در مجموع شامل ۲۳ تپهٔ تدفینی است که ۱۱ مورد آن به نخبگان تعلق داشت. تمرکز این تعداد تدفین‌های عالی‌رتبه، اهمیت ویژهٔ محوطه را نشان می‌داد، اما باستان‌شناسان با مقیاس و غنای اشیای کشف‌شده همچنان شگفت‌زده شدند. تا نوامبر ۲۰۲۴، تمامی یافته‌ها به «موزه تاریخ محلی منطقه‌ای محمدجان تینیشپایف» منتقل شد؛ جایی که متخصصان مرمت آماده‌سازی برای نمایش عمومی را آغاز کردند.

زیورآلات زرّین و اشیای آیینی؛ اسرار فرهنگ سکاها را آشکار می کند

اصلِ این کشف در زیورآلات زرّین و اشیای آیینی نهفته است که از چندین تپهٔ تدفینی به‌دست آمده‌اند. باستان‌شناسان مهره‌های طلایی، گوشواره‌ها، صفحات تزئینی، سنجاق‌های برنزی، دکمه‌های استخوانی و مجموعه‌ای از ظروف سفالی را بازیابی کرده‌اند؛ اشیایی که در مجموع بازتاب‌دهندهٔ سنتی پیشرفته در هنر و فلزکاری هستند. ارزش این یافته‌ها به‌ویژه از آن روست که مواد آلی به‌ندرت در محیط استپی باقی می‌مانند، بنابراین بیشتر اطلاعات دربارهٔ پوشاک و فرهنگ تزئینی سکاها باید از فلزکاری و اشیای آیینی استخراج شود.

در میان برجسته‌ترین کشفیات، «وارورکا» قرار دارد؛ زیور ظریف طلایی که روزگاری بر لباس‌های آیینی دوخته می‌شد. حضور آن تأیید می‌کند که افراد نخبهٔ سکا در مراسم و گردهمایی‌های رسمی خود را با تزئینات فلزی پیچیده می‌آراستند. یافتهٔ متمایز دیگر، شیئی استخوانی است که به شکل «مار–اژدها» تراشیده شده و توجه جدی محققان را برانگیخته است. متخصصان بر این باورند که این شیء احتمالاً در زمینه‌های آیینی به‌کار می‌رفته و شاید نماد اسطوره یا باورهای معنوی مرتبط با حفاظت و دگرگونی بوده است. هرچند تفسیرها همچنان گشوده‌اند، اما ظرافت در ساخت آن پیچیدگی نمادین فرهنگ بصری سکاها را به‌خوبی نشان می‌دهد.

تدفین‌های نخبگان و درک تازه از سلسله‌ مراتب اجتماعی

یکی از بزرگ‌ترین تپه‌های تدفینی که در این فصل کاوش بررسی شد، حدود ۴۰ متر قطر داشت و ارتفاع آن به چهار متر می‌رسید. درون این سازهٔ چشمگیر، پژوهشگران بقایای مردی را یافتند که همراه با شمشیر آهنی «آکیناک» دفن شده بود؛ سلاحی که به‌طور ویژه با جنگجویان سکا پیوند دارد. حضور صفحات و زیورآلات زرّین در کنار او نشان می‌دهد که وی از طبقهٔ حاکم یا فردی صاحب قدرت سیاسی یا نظامی بوده است. چنین تدفین‌هایی به درک عمیق‌تر از سلسله‌مراتب اجتماعی سَکاها کمک می‌کند؛ جایی که جایگاه جنگجو و تبار نقشی اساسی ایفا می‌کرد.

فصل کاوش ۲۰۲۴، زمانی که باستان‌شناسان یک گور دونفره شامل یک زن و یک کودک را کشف کردند، لایه دیگری از اهمیت را به این کشف افزود. این کشف یک کشف علمی هیجان‌انگیز محسوب می‌شود زیرا گورهای دونفره از این نوع در منطقه ژتیسو بسیار غیرمعمول هستند. جمجمه کودک در نزدیکی گوشواره‌های طلا پیدا شد، جزئیاتی غیرمنتظره با توجه به اینکه کودکان به ندرت با فلزات گرانبها دفن می‌شدند. بر اساس تجزیه و تحلیل اسکلت، تخمین زده می‌شود که قد کودک حدود ۹۵ سانتی‌متر بوده است. وجود جواهرات طلا نشان می‌دهد که کودک متعلق به خانواده‌ای با جایگاه بالا بوده یا از اهمیت نمادین در جامعه برخوردار بوده است. در کنار بقایای انسانی، پلاک‌های برنزی ساخته شده به سبک نمادین حیوانات سکایی – با تصاویر گوزن و سایر حیوانات مقدس – نیز کشف شدند که ماهیت تشریفاتی این گور را تقویت می‌کنند.

از دیدگاه علمی، اکتشافات در گورستان دویلبایی، شکاف‌های مهمی را در سوابق باستان‌شناسی پر می‌کند. آن‌ها جزئیات جدیدی در مورد ساختار اجتماعی، نقش‌های جنسیتی، شیوه‌های آیینی و سنت‌های هنری در جوامع سکا آشکار می‌کنند. به طور خاص، تدفین جفتی، فرضیات موجود در مورد پویایی خانواده و رفتار نمادین با کودکان در بافت‌های نخبگان را به چالش می‌کشد. علاوه بر این، وجود اقلام طلایی ساخته شده با مهارت، نشان می‌دهد که سکاها به مواد با کیفیت بالا دسترسی داشته و از مهارت‌های پیشرفته فلزکاری برخوردار بوده‌اند که احتمالاً توسط مسیرهای تجاری گسترده یا شبکه‌های صنایع دستی محلی پشتیبانی می‌شود.

با ادامه تحقیقات، اهمیت این اکتشافات تنها افزایش خواهد یافت. آثار باستانی که اکنون به نمایش گذاشته شده‌اند، چیزی بیش از یافته‌های علمی هستند؛ آن‌ها گواهی بر عمق و پیچیدگی میراث فرهنگی قزاقستان باستان هستند و به مخاطبان مدرن، ارتباطی زنده با گذشته ارائه می‌دهند.