به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، تالاب انزلی، این گوهر کمنظیر تنوع زیستی ایران و یکی از مهمترین زیستبومهای تالابی غرب آسیا، پس از سالها خفقان ناشی از آلودگیهای بیامان شهری و صنعتی، هجوم گونههای مهاجم گیاهی، کاهش تراز آب دریای خزر، رسوبگذاری مزمن و کاهش ماندگاری آب، این روزها با اجرای مجموعهای از طرحهای کلان مدیریت آب، توسعه زیرساختهای فاضلاب، پاکسازی گسترده پهنههای آبی و تخصیص اعتبارات جدید، حالا با امیدهای تازهای برای احیا روبرو شده است. امیدهایی که نهتنها در اظهارات مسئولان، بلکه در چهره صیادانی که دوباره به قایقهایشان دل بستهاند و در سکوت مرغابیهایی که به نیزارهای پاکشده بازگشتهاند، دیده میشود.
تالابی که روزگاری مهد زیستبوم بود و سالها در محاصره مرگ خاموش
تالاب انزلی با وسعتی بالغ بر ۲۰ هزار هکتار، نهتنها یکی از ارزشمندترین ذخیرهگاههای زیستکره در ایران، بلکه در سطح بینالمللی نیز به عنوان یک تالاب ثبتشده در کنوانسیون رامسر، نقشی بیبدیل در حفظ تنوع زیستی، تنظیم چرخه آب، تصفیه طبیعی آبهای سطحی و فراهمآوری زیستگاه امن برای صدها گونه آبزی، پرنده مهاجر و گیاهان بومی ایفا میکند. معیشت دهها هزار نفر از ساکنان منطقه، از صیادان سنتی گرفته تا کشاورزان حاشیهنشین و فعالان صنعت گردشگری، همواره به سلامت این اکوسیستم گره خورده است.
با این حال، این زیستبوم شگفتانگیز طی پنج دهه اخیر، درگیر یک بحران چندلایه شده است. ورود روزانه هزاران مترمکعب فاضلاب تصفیهنشده شهری، پسابهای صنعتی، عدم اجرای طرحهای آبخیزداری در بالادست، کاهش شدید عمق آب بر اثر رسوبگذاری، گسترش بیرویه گیاهان مهاجمی چون آزولا و سنبلآبی، دستاندازیهای بیضابطه به حریم و بستر تالاب، و در کنار همه اینها، کاهش تراز آب دریای خزر که به گفته کارشناسان، اختلاف تراز میان تالاب و دریا را به حدی رسانده که بخشی از آب تالاب بهصورت ثقلی به سمت دریا تخلیه و ماندگاری آب در برخی نقاط به شدت کاهش یافته است. این انبوه مشکلات، ادامه حیات را برای این میراث طبیعی به شدت دشوار کرده و بارها زنگ خطر مرگ تدریجی تالاب را به صدا درآورده بود.
سنبل آبی و آزولا؛ مهمانانی که مهمانی را به کام مرگ بردند
در میان تهدیدات متعدد، شاید هولناکترین و چشمیترین آنها، هجوم دو گونه گیاهی مهاجم یعنی «سنبل آبی» و «آزولا» بوده است. این گیاهان که با سرعتی باورنکردنی سطح آب را میپوشانند، نهتنها جلوی نفوذ نور خورشید به عمق آب را میگیرند و فرایند فتوسنتز را مختل میکنند، بلکه با کاهش اکسیژن محلول، موجب مرگ خاموش ماهیان، لاکپشتها و سایر آبزیان میشوند. در سالهای اوج بحران، پهنههای وسیعی از تالاب به فرش سبز و غیرقابل نفوذی از این گیاهان بدل شده بود که عبور قایقها را غیرممکن و تردد پرندگان را ناممکن ساخته بود.
اکنون اما عملیات گسترده پاکسازی مکانیکی و زیستی این گیاهان در روگاها (کانالهای ورودی و خروجی آب) و پهنه اصلی تالاب با جدیت دنبال میشود. به گفته مسئولان محیطزیست، با استفاده از روشهای ترکیبی از جمله برداشت دستی، جمعآوری مکانیکی و حتی کنترل بیولوژیک، سطح قابل توجهی از این گیاهان مهار شده و بخشهایی از تالاب که سالها زیر این پوشش خفهکننده مدفون بود، دوباره نفسکشیدن را تجربه میکند. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که این پاکسازی باید مستمر باشد و صرفاً یک عملیات مقطعی نمیتواند به معنای پایان خطر این گونههای مهاجم باشد.
زیرساختهای فاضلاب؛ از وعده تا عمل
اما بزرگترین و زیربناییترین گام برای نجات تالاب انزلی، قطع زنجیره ورود آلایندههای انسانی به آن است. سالها بود که فاضلاب خام شهرهای رشت، انزلی، صومعهسرا و چندین شهرک صنعتی اطراف، بدون هیچ فرایند تصفیهای، مستقیماً یا از طریق رودخانهها به تالاب سرازیر میشد. این آلودگی، نهتنها کیفیت آب را به شدت تنزل میداد، بلکه موجب غنیشدگی (اوتریفیکاسیون) تالاب و رشد افسارگسیخته جلبکها و گیاهان مهاجم نیز میشد.
اکنون اما با بهرهبرداری از تصفیهخانه مدرن شرق انزلی، تکمیل فازهای باقیمانده تصفیهخانه غرب این شهرستان، احداث تصفیهخانه جدید در صومعهسرا و توسعه ظرفیت تصفیهخانه رشت، زیرساختهای دفع و تصفیه فاضلاب منطقه دستخوش تحولی اساسی شده است. مسئولان شرکت آب و فاضلاب استان گیلان اعلام کردهاند که با بهرهبرداری کامل از این پروژهها، بخش قابلتوجهی از فاضلاب تولیدی منطقه، پیش از ورود به رودخانهها و تالاب، تصفیه خواهد شد. هرچند همچنان نگرانیهایی درباره عملکرد پایدار این تصفیهخانهها و جمعآوری کامل فاضلاب صنایع وجود دارد، اما حرکت در این مسیر، خود گامی بیسابقه در دهههای اخیر محسوب میشود.
مدیریت آب و چالش کاهش تراز خزر؛ معمای حلنشدنی یا راهکاری علمی؟
در کنار آلودگی، «ماندگاری آب» به یکی از دغدغههای جدی کارشناسان محیطزیست تبدیل شده است. کاهش تراز آب دریای خزر در سالهای اخیر، که برخی آن را ناشی از تغییرات اقلیمی و برخی بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی حوضه میدانند، موجب شده تا اختلاف تراز میان تالاب و دریا افزایش یابد. این اختلاف، بهعنوان یک پدیده طبیعی، موجب خروج ثقلی آب تالاب به سمت دریا میشود و در نتیجه، ماندگاری آب در بخشهای مرکزی و غربی تالاب به شدت کاهش یافته و حتی برخی پهنهها در فصول خشک، کاملاً خشک میشوند.
برای مقابله با این چالش، اجرای «طرح اضطراری مدیریت آب تالاب» در دستور کار قرار گرفته است. این طرح، شامل اقداماتی همچون مدیریت ورودیهای آب از رودخانههای سفیدرود، پیربازار و زرجوب، بهینهسازی کانالهای آبی، کنترل دریچههای ارتباطی با دریا و حتی اجرای راهکارهای نوین برای افزایش ماندگاری آب در هستههای مرکزی تالاب است. هرچند این طرحها هنوز در مراحل اولیه و آزمایشی قرار دارند، اما نشان از عزم جدی برای مدیریت علمی و نه صرفاً واکنشی، در برابر بحران کمآبی تالاب دارد.
یکی دیگر از مؤلفههایی که در سالهای اخیر مغفول مانده بود، پایش مستمر و پژوهشهای میدانی برای پایش کیفیت آب، تنوع زیستی و میزان رسوبگذاری بود. اکنون سازمان حفاظت محیطزیست با توسعه ایستگاههای پایش آنلاین، انجام مطالعات هیدرولوژیک منظم و همکاری با دانشگاههای استان، گامهای مؤثری در جهت شفافسازی وضعیت تالاب برداشته است. همچنین تخصیص اعتبارات جدید و قابلتوجه از سوی دولت، که در بودجههای سالهای اخیر به چشم میخورد، امکان اجرای هماهنگ و مستمر برنامههای احیا را بیش از پیش فراهم کرده است.
سهم تالاب انزلی از اعتبارات ملی چقدر است؟
حال؛ احمدرضا لاهیجانزاده معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیط زیست کشور گفت: مجموع اعتبارات ملی در راستای پروژههای زیستمحیطی حدود ۲۰۷ میلیارد تومان است که از این میزان، ۵۰ درصد معادل ۱۱۲ میلیارد تومان به احیای تالاب انزلی اختصاص یافته است که نشاندهنده اهمیت فوقالعاده این موضوع برای کشور است.
وی با اشاره به ضرورت تسریع در روند اجرای پروژه احیای تالاب انزلی، بر لزوم توجه ویژه به حوزه آبخیزداری تأکید کرد و گفت: نیازمند تسریع در روند پروژه احیای تالاب انزلی با تأمین اعتبار هستیم و این پروژه با بهرهگیری از ظرفیتهای استان و جذب اعتبارات ملی، در راستای نجات این میراث طبیعی مؤثر خواهد بود و احیای تالاب انزلی نیازمند عزم جدی و همکاری همه دستگاههای اجرایی است و امیدواریم با تخصیص این اعتبارات، گامهای مؤثری در جهت پاکسازی و احیای این تالاب ارزشمند برداشته شود.
نگاه به آینده؛ آیا تالاب انزلی به روزهای اوج بازمیگردد؟
پاسخ کارشناسان به این پرسش، دوگانه است. از یک سو، نشانههای امیدوارکنندهای چون بازگشت تدریجی برخی گونههای پرنده مهاجر به پهنههای پاکسازیشده، افزایش کیفیت آب در نقاطی که تصفیهخانهها وارد مدار شدهاند، و کاهش محسوس سطح پوشش سنبلآبی در برخی کانالهای اصلی، نویدبخش روزهای روشنتری است. اما از سوی دیگر، چالشهایی چون کاهش تراز خزر، افزایش جمعیت و پسابهای ناشی از توسعه شهری، و همچنین احتمال بازگشت مجدد گیاهان مهاجم در صورت توقف عملیات، همچنان به عنوان کابوسی بر پیکره این تالاب سایه افکندهاند.
آنچه مسلم است، تالاب انزلی امروز بیش از هر زمان دیگری به یک «اراده ملی» برای نجات نیاز دارد؛ ارادهای که نه فقط در صورتجلسات و بودجهها، بلکه در رفتار روزمره مردم، نظارت مستمر نهادهای مدنی، رسانهها و عملکرد شفاف دستگاههای اجرایی متجلی شود.
نفسهای تازهای که این روزها بر پهنه تالاب میوزد، اگر با عقلانیت، هماهنگی و پایداری همراه شود، میتواند نویدبخش احیایی پایدار باشد؛ احیایی که نه فقط برای محیط زیست، بلکه برای معیشت، فرهنگ و هویت تاریخی مردمان این دیار، یک ضرورت اجتنابناپذیر است.
ثبت دیدگاه علمی و آموزشی