تفسیر عترت| کلید نجات از گمراهی و غضب خدا

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، سورۀ حمد، کلید ورود به قرآن و گنجینه‌ای از معارف الهی است. این سوره بر اساس احادیث پیوند ناگسستنی با اصل ولایت و امامت عترت دارد.  بر این اساس، «صراط مستقیم» تنها یک مسیر کلی اعمال صالح نیست، بلکه تجسم عینی و عملی آن در گرو «معرفت الإمام» و تبعیت از رهنمودهای ائمه معصومین علیهم السلام است.  

امیرالمؤمنین علیه السلام، صراط مستقیم را به «طریق واضح» تفسیر کرده‌اند. ایشان فرموده‌اند: «أمّا قوله اهدِنَا الصِّراطَ الْمُستَقِیمَ فَذَلِكَ الطَّرِیقُ الْوَاضِحُ مَنْ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا صَالِحاً فَإِنَّهُ یَسْلُكُ عَلَى الصِّرَاطِ إِلَى الْجَنَّةِ» (ارشاد القلوب، ج2، ص366). این بدان معناست که راه مستقیم، مسیری روشن است که هر کس در دنیا اعمال صالح انجام دهد، بر آن گام نهاده و به بهشت راه خواهد یافت. در ادامه، تفسیر عمیق‌تری از صراط مستقیم ارائه می‌شود. از امام صادق علیه السلام روایت شده که صراط مستقیم، «معرفت الإمام» است. این تفسیر، اهمیت شناخت و پیروی از امام معصوم را به عنوان تجسم عملی راه مستقیم الهی برجسته می‌کند.

اما در آیۀ آخر، «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» به روشنی به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلم و سپس به شیعیان و پیروان راستین ایشان، یعنی ائمه اطهار علیهم السلام و مومنان حقیقی اطلاق می‌شود. این نعمت، بزرگترین عطیه الهی است که فرد را از خشم الهی و گمراهی مصون می‌دارد. امیرالمؤمنین علیه السلام این نعمت را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: نخست، نعمتی که خداوند به پیامبران و صدیقان پیش از ما ارزانی داشته و دوم، نعمتی که امیدواریم بر ما نیز نازل شود. (ارشاد القلوب، ج2، ص366) در تفسیر صافی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده که منظور از «الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» شیعیان علی علیه السلام هستند که خداوند بر آنان به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام نعمت داده است، لذا نه غضب شده‌اند و نه گمراه. (تفسیر صافی، ج1، ص87) 

علامه مجلسی در بحار خود، از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام نقل می‌کند که منظور از «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» این است که از خداوند بخواهیم ما را به دین خود و اطاعت از خود موفق بدارد. ایشان، این افراد را همان کسانی می‌دانند که خداوند در قرآن درباره‌شان فرموده: «وَ مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ الصّٰالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولٰئِكَ رَفِیقاً». (تفسیر امام عسکری علیه السلام)

امام باقر و امام صادق علیهما السلام، صراط مستقیم را «دِینُ اللَّهِ» (دین خدا) دانسته‌اند که همان اسلام و ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است. ایشان در تفسیر «صِرَاطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِمْ» می‌فرمایند: «یَعْنِی مُحَمَّداً وَ ذُرِّیَّتَهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ‌» (بحار، ج24، ص13). لذا، هدایت به صراط مستقیم، به معنای هدایت به دین الهی و پذیرش ولایت ائمه اطهار علیهم السلام است که این خود بزرگترین نعمت الهی است.

این نوع معرفت به قدری نزد صحابه عیان بود که افرادی همچون مالک بن انس، «صراط الذین أنعمت علیهم» را به پیروان محمد صلّی اللّه علیه و آله تفسیر کرده‌اند. (شرح توحید صدوق، ج1، ص634). 

در مقابل، «المغضوب علیهم» و «الضالین» به کسانی اطلاق می‌شود که از مسیر ولایت منحرف شده، به اهل بیت علیهم السلام ستم روا داشته و در شناخت امام زمان خود شک و تردید کرده‌اند. این گمراهی، نتیجه دوری از نور هدایت امامت است.

در تفسیر آیه «غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ» (نه غضب شدگان)، از امام صادق علیه السلام و همچنین قمی از ائمه اطهار علیهم السلام نقل شده که منظور «النُّصَّابُ» (دشمنان و معاندان اهل بیت) هستند. (بحارالانوار، ج24، ص13؛ تفسیر قمی). این گروه، کسانی هستند که مورد غضب الهی قرار گرفته‌اند.

در مورد آیه «وَ لَا الضّٰالِّینَ» (و نه گمراهان)، تفسیرهای مشابهی ارائه شده است. امام صادق علیه السلام و قمی از ائمه، «الضَّالِّینَ» را «الشُّكَّاكُ الَّذِینَ لَا یَعْرِفُونَ الْإِمَامَ» (شکاکانی که امام را نمی‌شناسند) دانسته‌اند. (بحارالانوار، ج24، ص13؛ تفسیر قمی). این گمراهی، ناشی از عدم شناخت امام معصوم است.

نتیجه آنکه، سوره حمد با درخواست هدایت به صراط مستقیم، بر محوریت ولایت ائمه اطهار علیهم السلام تأکید دارد. پیمودن این صراط، مستلزم شناخت امام و تبعیت از اوست تا از خشم و گمراهی در امان بمانیم. این هدایت حقیقی، همان نعمت بزرگ الهی است که جز با التزام به ولایت، حاصل نمی‌شود.

انتهای پیام/