بازتجهیز «زیرساخت انرژی» در پساجنگ چگونه باشد؛ بررسی ۶ راهکار فناورانه

به گزارش خبرنگار مهر، در جریان جنگ تحمیلی سوم، موسوم به جنگ رمضان، بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های حیاتی کشور، به‌ویژه صنایع انرژی بر، هدف حملات مستقیم قرار گرفت و آسیب‌های جدی به ظرفیت تولید صنعتی و زیست‌بوم فناوری کشور وارد شد. در این میان، صنایع اصلی همچون فولاد، پتروشیمی، پالایشگاهی، نیروگاهی و مجموعه‌ای از شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان با تخریب تجهیزات، اختلال در شبکه‌های انرژی و از دست رفتن بخشی از توان تخصصی و انسانی خود مواجه شده‌اند.

با این حال، بررسی شرایط موجود نشان می‌دهد که ظرفیت‌های قابل توجهی برای مدیریت این وضعیت و عبور از آن در داخل کشور وجود دارد. حضور نیروی انسانی متخصص، زیرساخت‌های دانشی شکل‌گرفته در سال‌های اخیر و رشد قابل توجه شرکت‌های دانش‌بنیان، بستر مناسبی را برای جبران آسیب‌ها و حتی ارتقای سطح فناوری در برخی حوزه‌ها فراهم کرده است. تجربه مواجهه با چالش‌های مشابه در گذشته نیز نشان داده که این ظرفیت‌ها می‌توانند در زمان مناسب به فرصت‌هایی برای بازآفرینی و بهبود تبدیل شوند.

در همین چارچوب، شرایط پیش‌آمده را می‌توان علاوه بر محدودیت‌های کوتاه‌مدت، به‌عنوان نقطه‌ای برای بازنگری در برخی رویکردهای توسعه‌ای نیز در نظر گرفت؛ از جمله حرکت به سمت متنوع‌سازی منابع انرژی، افزایش بهره‌وری، تقویت زنجیره‌های تأمین داخلی و توسعه راهکارهای فناورانه برای کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها. چنین رویکردی می‌تواند ضمن جبران خسارات، مسیر توسعه‌ای پایدارتر و منعطف‌تر را برای صنایع کشور ترسیم کند.

از سوی دیگر، توجه به بازسازی هدفمند و هوشمند، با تکیه بر فناوری‌های نوین و توان شرکت‌های دانش‌بنیان، می‌تواند نقش کلیدی در تسریع روند احیا و ارتقای کیفیت زیرساخت‌ها ایفا کند. این فرآیند نه‌تنها به بازگشت ظرفیت‌های تولیدی کمک می‌کند، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز افزایش رقابت‌پذیری و تاب‌آوری در برابر چالش‌های آینده نیز باشد.

در همین راستا، سیدمهدی نوربخش دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری در گفت‌وگویی با خبرنگار مهر، با تأکید بر اهمیت بهره‌گیری از این فرصت‌ها، مجموعه‌ای از پیشنهادها و راهکارهای اجرایی مبتنی بر فناوری را با هدف بازگرداندن ظرفیت تولید، افزایش پایداری زیرساخت‌ها و کاهش آسیب‌پذیری این حوزه‌ها ارائه کرده است که جزئیات آن در ادامه آمده است.

نوربخش مشخصا در این گفتگو بر لزوم بارنگری در استقرار صنایع در برنامه بازسازی آنها مبتنی بر آمایش سرزمین، بازسازی نظام تأمین انرژی صنایع با تکیه بر مولدهای کوچک‌مقیاس و ترکیبی، بازسازی مجتمع‌های صنعتی بر پایه خودتأمینی حداکثری و نوسازی سامانه‌های تأمین و مصرف انرژی، بازسازی زیرساخت‌های آب صنعتی با رویکرد بازچرخانی حداکثری و استفاده از منابع جایگزین، بازسازی صنایع با رویکرد کاهش آلایندگی و ملاحظات محیط‌زیستی و بازسازی زنجیره تأمین تجهیزات راهبردی در حوزه انرژی و آب تاکید کرده است.

بازنگری در استقرار صنایع در برنامه بازسازی پساجنگ

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط زیست معاونت علمی در ابتدای این گفتگو بر ضرورت بازنگری در نحوه استقرار صنایع تاکید کرد و گفت: در بازسازی صنایع آسیب‌دیده، صرف بازگرداندن تأسیسات به وضعیت پیشین کافی نیست و لازم است استقرار زیرساخت‌های انرژی و آب بر اساس اصول آمایش سرزمینی بازنگری شود.

وی افزود: تمرکز بالای برخی صنایع انرژی‌بر در مناطق دارای محدودیت منابع آب و زیرساخت و در مواردی آلایندگی آن‌ها برای مراکز جمعیتی، در سال‌های گذشته آسیب‌پذیری قابل توجهی ایجاد کرده است. از این‌رو پیشنهاد می‌شود در برنامه بازسازی، مکان‌یابی مجدد یا توسعه ظرفیت‌های جدید با توجه به دسترسی پایدار به منابع انرژی، آب، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ملاحظات محیط‌زیستی انجام شود.

چطور به افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌ها کمک کنیم؟

به گفته وی، ایجاد پهنه‌های صنعتی در مجاورت منابع انرژی و دریا، به‌ویژه در مناطق جنوبی کشور، می‌تواند فشار بر منابع داخلی آب را کاهش دهد. این رویکرد علاوه بر افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌ها، به توزیع متوازن‌تر توسعه صنعتی نیز کمک خواهد کرد. همچنین تأمین و انتقال مواد اولیه و فراهم بودن زیرساخت‌های انتقال محصولات تولیدی به محل مصرف یا بنادر، در این بازنگری حائز اهمیت است.

نوربخش با اشاره به نمونه‌هایی مانند جانمایی مجدد صنایع بزرگ، تصریح کرد: این موضوع در مواد ۴۸ و ۶۰ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز ذکر شده است.

استفاده از رآکتورهای هسته‌ای برای پایداری تامین انرژی

وی با اشاره به یکی از درس‌های مهم بحران‌های زیرساختی گفت: وابستگی بیش از حد صنایع به چند نیروگاه بزرگ و شبکه متمرکز برق، از چالش‌های جدی در پایداری تأمین انرژی است. در فرآیند بازسازی، پیشنهاد می‌شود مدل تأمین انرژی صنایع به سمت ترکیبی از مولدهای کوچک‌مقیاس حرکت کند. استفاده از رآکتورهای هسته‌ای مدولار کوچک (SMR)، نیروگاه‌های مقیاس کوچک گازی و سامانه‌های خورشیدی می‌تواند پایداری تأمین انرژی را افزایش دهد.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست معاونت علمی ادامه داد: پراکندگی جغرافیایی این منابع موجب می‌شود اختلال در یک بخش از شبکه، کل زنجیره تولید صنعتی را متوقف نکند. همچنین ترکیب این منابع با سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، امکان مدیریت بهتر نوسانات تولید و مصرف را فراهم می‌کند.

نوربخش ضمن بیان این مطلب که این موضوع در ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز مورد تأکید قرار گرفته است، این را هم اضافه کرد که مشارکت مردم در احداث نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس خورشیدی پشت‌بامی، علاوه بر نقش مؤثر در افزایش تاب‌آوری، می‌تواند به پایداری تأمین برق خانگی نیز کمک کند.

حرکت به سمت خودتأمینی انرژی و نوسازی مصرف

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست معاونت علمی با تأکید بر ضرورت اصلاح ساختار مصرف انرژی در صنایع گفت: در بازسازی صنایع و شرکت‌های فناور، رویکرد اصلی باید بر ایجاد ساختاری پایدار استوار باشد که هم توان تأمین حداکثری انرژی درون‌سازمانی و هم کاهش محسوس شدت مصرف انرژی را فراهم کند. وی افزود: بسیاری از صنایع امکان استفاده از نیروگاه‌های اختصاصی گازسوز، واحدهای تولید هم‌زمان برق و حرارت (CHP)، سامانه‌های بازیافت گرمای اتلافی (WHR) و مولدهای کوچک‌مقیاس خورشیدی، بادی یا هیبریدی را دارند که می‌تواند بخش مهمی از برق، بخار و هوای فشرده مورد نیاز را بدون اتکا به شبکه تأمین کند.

نوربخش ادامه داد: تکمیل این ساختار با مخازن ذخیره‌سازی سوخت مایع و گاز و همچنین باتری‌های صنعتی، تاب‌آوری تولید را در دوره‌های اختلال شبکه افزایش می‌دهد. به‌طور هم‌زمان، جایگزینی بویلرها، توربین‌ها و تجهیزات فرآیندی با نمونه‌های راندمان‌بالا و بهره‌گیری از سامانه‌های پایش هوشمند مصرف، می‌تواند مصرف انرژی را به‌طور چشمگیری کاهش داده و هزینه‌های عملیاتی را پایین بیاورد.

بازچرخانی آب و استفاده از منابع جایگزین در صنعت

وی با اشاره به وضعیت مصرف آب در صنایع کشور اظهار کرد: در بسیاری از صنایع، بخش قابل توجهی از مصرف آب به‌صورت پساب از چرخه خارج می‌شود و این موضوع ضرورت بازنگری در سامانه‌های مدیریت آب را دوچندان می‌کند. توسعه فناوری‌های بازچرخانی پیشرفته، استفاده از سیستم‌های تصفیه غشایی و بازیابی آب از جریان‌های فرآیندی، می‌تواند مصرف آب تازه را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

استفاده از آب دریا با فناوری‌های نمک‌زدایی صنعتی در دستور کار قرار گیرد

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست معاونت علمی افزود: در صنایع مستقر در مناطق ساحلی، استفاده از آب دریا همراه با فناوری‌های نمک‌زدایی صنعتی باید در دستور کار قرار گیرد. همچنین اتصال صنایع بزرگ به شبکه‌های استفاده از پساب شهری، می‌تواند منبعی پایدار و قابل اتکا برای تأمین آب صنعتی فراهم کند.

توجه به کاهش آلایندگی در بازسازی صنایع

نوربخش با تأکید بر اهمیت ملاحظات زیست‌محیطی در فرآیند بازسازی زیرساخت های صنایع در پساجنگ گفت: بازسازی زیرساخت‌های صنعتی باید به‌گونه‌ای انجام شود که همزمان با احیای ظرفیت تولید، آثار زیست‌محیطی نیز کاهش یابد. استفاده از فناوری‌های کنترل آلاینده‌ها، ارتقای سیستم‌های تصفیه هوا و پساب و کاهش مصرف سوخت‌های آلاینده از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.

به گفته وی، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر برای تأمین بخشی از برق مصرفی صنایع نیز می‌تواند به بهبود وضعیت محیط‌زیست و ارتقای استانداردهای تولید صنعتی کمک کند. این موضوع در ماده ۲۲ قانون برنامه هفتم پیشرفت نیز مورد توجه قرار گرفته است.

توان داخلی در تولید تجهیزات حیاتی حوزه انرژی و آب توسعه یابد

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان آب، انرژی و محیط‌زیست معاونت علمی با اشاره به چالش تأمین تجهیزات کلیدی گفت: یکی از موانع بازسازی سریع زیرساخت‌ها، وابستگی به واردات برخی قطعات و تجهیزات است که می‌تواند زمان توقف صنایع را افزایش دهد.

تاکید بر ایجاد ذخایر راهبردی قطعات مهم

نوربخش ضمن تاکید بر اینکه پیشنهاد می‌شود در چارچوب برنامه بازسازی، توسعه توان داخلی در تولید تجهیزات حیاتی حوزه انرژی و آب مورد توجه قرار گیرد، گفت: ایجاد ذخایر راهبردی قطعات مهم، تقویت همکاری میان صنایع بزرگ و شرکت‌های دانش‌بنیان و راه‌اندازی مراکز تخصصی تعمیرات می‌تواند سرعت بازگشت تأسیسات به مدار تولید را افزایش دهد. این سیاست در بلندمدت وابستگی خارجی را کاهش داده و امنیت زیرساخت‌های صنعتی کشور را تقویت خواهد کرد.

به گزارش مهر، براساس تازه ترین آماری که مصطفی رجبی مشهدی معاون وزیر نیرو در امور برق و انرژی اعلام کرده است، طی جنگ‌های اخیر ۲ هزار حمله به تاسیسات شبکه برق ایران انجام شد که البته خاموشی ها در کمتر از یکساعت رفع شده است.

به گفته معاون وزیر نیرو، ایران در بین ۵ کشور سازنده نیروگاه و شبکه است.